^{Zegar słoneczny}

^{(Historia jednego przedmiotu cz. 53)}

Wspólnie z Elbląską Gazetą Internetową portEl.pl publikowaliśmy cykl artykułów pt. „Historia jednego przedmiotu”, prezentowaliśmy w nich nasze najciekawsze eksponaty i opisywaliśmy ich historię. Dzisiaj tematem będzie zegar słoneczny.

Do bardzo interesujących zabytków znajdujących się w zbiorach elbląskiego muzeum należy zegar słoneczny, czyli zegar, który odmierza czas na podstawie zmiany pozycji słońca na niebie podczas dziennego obrotu Ziemi. Działanie tego „naturalnego” instrumentu polega na wskazaniu czasu przez cień rzucany przez nieruchomą wskazówkę na odpowiednio przygotowaną podziałkę. Różnego rodzaje zegary słoneczne były znane już w starożytności i przez wiele wieków były one podstawowym sposobem pomiaru czasu. Wbrew pozorom, wskazania takich zegarów potrafiły być niezwykle precyzyjne, ale odpowiednie opracowanie podziałki godzinowej nie było prostą sprawą i nadal wymaga odpowiedniego przygotowania, gdyż sporządza się je w dostosowaniu do planowanego położenia geograficznego (szerokość i długość geograficzna miejscowości), a nawet konkretnego usytuowania zegara w najbliższej, otaczającej przestrzeni. Naukę obliczania i kreślenia podziałek na zegarze słonecznym nazywamy gnomoniką. Jej nazwa pochodzi od gnomonu – pręta wskazującego czas w zegarze słonecznym.

Elbląski zabytek należy do najbardziej popularnej grupy zegarów słonecznych, typu wertykalnego (pionowego). Najczęściej takie zegary w formie kamiennej lub drewnianej tablicy, albo dekoracji malarskiej, umieszczano na południowych ścianach budynków. Południowa ekspozycja zapewniała największy zakres pokazywanych godzin (do 12 w okresie letnim). Większość dawnych zegarów wertykalnych powstała na elewacjach kościołów lub klasztorów (ze względu na konieczność przestrzegania godzin sprawowanej liturgii, bądź odmawiania kanonicznych modlitw o określonej porze dnia) i na budynkach oficjalnych, przede wszystkim ratuszach. Zegary słoneczne miały zatem charakter publiczny. W XVII i XVIII wieku umieszczano je niekiedy na elewacjach pałacowych.

Niezwykłość elbląskiego zegara słonecznego polega na tym, że pochodzi on z elewacji mieszczańskiej kamienicy, zwanej niegdyś „Domem Królów”, położonej przy skrzyżowaniu Starego Rynku i ul. Bednarskiej w Elblągu. Obecnie, po rekonstrukcji zniszczonego w 1945 roku budynku, ukończonej w 2011 roku, jest to siedziba hotelu.

Elbląski zabytek to dębowa tablica, polichromowana z użyciem smalty – szafirowego barwnika uzyskiwanego ze sproszkowanego krzemianu kobaltowo-potasowego. Znana od starożytności, ale na naszym terenie używana jako składnik malarski w okresie od XVI do końca XVIII wieku. Cyfry i znaczniki, oznaczające godziny i półgodziny wykonano z mosiądzu, pręt (gnomon) jest wtórny. Wszystkie elementy metalowe są złocone.

Cechy stylowe umieszczonych na naszym zegarze cyfr wskazują, że został wykonany w 1 połowie XVII wieku. Zapewne około 1636 roku lub wkrótce potem, kiedy właścicielem kamienicy, na której został umieszczony był Isaak Spiring. W 1636 roku jego dom z okazji wizyty króla Władysława IV w Elblągu został obdarzony przywilejem goszczenia osób królewskich lub reprezentujących króla. Wiązały się z tym także stosowne, niemałe wydatki. Isaak Spiring, najpierw szwedzki poborca ceł w Piławie, później polski poborca w Gdańsku, jako najbogatszy ówczesny mieszkaniec Elbląga, był w stanie takim wydatkom podołać. W zamian władze miasta zwolniły go od przymusowych kwaterunków i służby wartowniczej. Ten przywilej pozostał przy kamienicy, dziedziczony przez jej kolejnych właścicieli aż do 5 stycznia 1916 roku. Umieszczenie zegara słonecznego na elewacji prywatnego, mieszczańskiego domu było w tym czasie sporą ekstrawagancją, którą musiała zaaprobować rada miejska. Choć nie znamy stosownych dokumentów, to z pewnością tak się stało. Wszak nie tylko król polski, ale i sam Elbląg był zadłużony u Spiringa na niemałe sumy… Wykonanie zegara słonecznego było dla bogatego Spiringa niewielkim wydatkiem, ale umieszczenie go na elewacji własnego domu w sposób istotny wyróżniało właściciela spośród innych elblążan, podkreślało szczególny, na poły publiczny status budynku, później nazwanego „Domem Królów”. Prawdopodobnie nieprzypadkowo ten sam Spiring ufundował w 1639 roku nowy zegar mechaniczny na Bramie Targowej. W tym czasie był to wspaniały dar dla całej społeczności miasta.

Podczas walk o Elbląg w 1945 roku „Dom Królów” został zniszczony, podobnie jak całe Stare Miasto. Tuż po zorganizowaniu administracji polskiej, grupa entuzjastów sztuki i historii, zaczęła spontanicznie gromadzić różne znajdowane w zrujnowanym mieście i w okolicach zabytki ruchome, z myślą o zbiorach planowanego już wtedy muzeum. Referat muzealny rozpoczął pracę w sierpniu 1945 roku, samo muzeum otwarto w 1954 roku. Zegar z „Domu Królów” został zdjęty i zabezpieczony prawdopodobnie jesienią 1945 roku, gdyż ściany wypalonego budynku jeszcze wówczas stały. W ten sposób znalazł się w zbiorach naszego Muzeum. Akcja gromadzenia zbiorów była spontaniczna, z różnych relacji wiadomo, że wielu zwykłych mieszkańców Elbląga przynosiło z myślą o przyszłym muzeum różne zabytkowe przedmioty. Spora była oczywiście też grupa tych, którzy takie przedmioty wywozili z miasta…

Historia w ostatnim czasie zatoczyła koło. W 2016 roku z inicjatywy dyrektora hotelu przy ul. Stary Rynek, Pana Jerzego Rejcherta, została wykonana kopia zegara z myślą o jej powieszeniu w dawnym miejscu. Wczoraj ten zamysł został zrealizowany. Wykonanie kopii poprzedziła konserwacja oryginału przeprowadzona przez firmę Pro Antiqua Witolda Kondratowicza z Torunia. W Toruniu w Zakładzie Technik i Technologii Malarskich Wydziału Sztuk Pięknych UMK zostały wykonane specjalistyczne badania drewna, polichromii i złoceń, które nie tylko poprzedziły prace konserwatorskie, ale dostarczyły wiedzy na temat zastosowanej technologii i użytych barwników. Na tej podstawie została wykonana kopia, dzięki której mamy wyobrażenie, jak pierwotnie – w pełni świeżych barw i złoceń, prezentował się opisywany zegar. Prace zostały wykonane pod kierunkiem inż. Amadeusza Pfeifera – znanego niektórym elblążanom pasjonata historii architektury naszego miasta, który z inżynieryjną wiedzą i zapałem zbadał także, jak dokładne są wskazania tego konkretnego zegara słonecznego. Najprawdopodobniej wkrótce będzie można wysłuchać jego wykładu o tej pasjonującej, technicznej stronie dziejów zabytku z „Domu Królów” podczas spotkania w Kawiarence Clio w Muzeum. A tymczasem oryginał zegara można podziwiać w budynku Podzamcza elbląskiego Muzeum.

Wiesława Rynkiewicz- Domino, MAH

Artykuł Zegar słoneczny pochodzi z serwisu Muzeum Edukacja.

Sztandar hołdowniczy Elbląga

^{(Historia jednego przedmiotu cz. 39)}

Wspólnie z Elbląską Gazetą Internetową portEl.pl publikowaliśmy cykl artykułów pt. „Historia jednego przedmiotu”, prezentowaliśmy w nich nasze najciekawsze eksponaty i opisywaliśmy ich historię. Dziś sztandar hołdowniczy.

Weksylium to znak bojowo – rozpoznawczy wykonany z tkaniny mocowanej do drzewca, liny lub drążka. Może być znakiem oddziału wojskowego, stowarzyszenia, miasta lub instytucji. Zazwyczaj pod głowicą drzewca umieszczane są wstęgi i szarfy w barwach narodowych lub orderów i odznaczeń nadanych posiadaczowi weksylium. Wywodzi się ze znanego już w starożytności zwyczaju mocowania pod grotem włóczni pasków skóry lub tkaniny, co pozwalało rozróżnić w czasie walki oddziały własne od wrogich i ułatwiało komunikację pomiędzy dowódcą a oddziałem. Istnieje kilkadziesiąt rodzajów weksylium, z których najbardziej rozpowszechnionymi w przeszłości były proporzec i chorągiew, a obecnie flaga, banner, bandera, sztandar i proporczyk.

W zbiorach Muzeum Archeologiczno – Historycznego w Elblągu znajduje się interesujące weksylium odnalezione w 1945 r., być może znajdujące się wcześniej w przedwojennym muzeum. Jest to malowany na jedwabiu sztandar hołdowniczy wojsk miejskich pochodzący z drugiej połowy XVIII w. Obiekt jest o tyle zagadkowy, że w momencie jego odkrycia do drzewca z ozdobnym ażurowym mosiężnym grotem przedstawiającym herb Elbląga, przytwierdzone były dwa bławaty pochodzące z różnych okresów. Na awersie pierwszego w ukoronowanym kartuszu widzimy monogram króla Stanisława Augusta Poniatowskiego „SAR”, ukoronowany ażurową koroną zwieńczoną jabłkiem królewskim i ozdobioną klejnotami. W rogach umieszczono dodatkowo dwa kartusze z godłem Prus Królewskich oraz herbem Elbląga. Rewers tego bławatu zdobi godło Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego oraz herb Poniatowskich „Ciołek” Awers drugiego, powstałego znacznie później bławatu, ozdobiony został trzema kartuszami w takim samym układzie jak na awersie bławatu pierwszego: z ukoronowanym splecionym monogramem Fryderyka Wilhelma II „FWR” oraz ukoronowanym orłem pruskim i herbem Elbląga. Bławat ten, malowany jednostronnie zachował się do naszych czasów w dużo gorszym stanie niż pierwszy, z licznymi ubytkami tkaniny jedwabnej oraz warstwy malarskiej. Prawdopodobnie próbował naśladować oryginał, powtarzając jego kompozycję oraz formę i układ kartuszy. Drzewce i grot sztandaru zostały wykorzystane przez oszczędnych mieszczan elbląskich dwukrotnie, w czasie różnych okazji. Obydwa bławaty zostały przymocowane do pomalowanego na czarno drzewca 198 mosiężnymi gwoździami ze śladami złocenia. Najprawdopodobniej pierwotnie bławaty sztandaru były wykończone złotą frędzlą, o czym świadczą ślady cięcia tkaniny powodujące jej strzępienie się.

Pierwotny sztandar został ufundowany w związku z organizowanymi w czerwcu 1765 r. hołdowniczymi uroczystościami w Elblągu dla posła Stanisława Augusta Poniatowskiego – biskupa włocławskiego Antoniego Kazimierza. Ostrowskiego. Towarzyszył on korpusowi kupców na koniach podczas wjazdu królewskiego posła do miasta. Elbląski oddział ubrany był w amarantowe mundury ze złotymi guzikami i przytroczonymi do pasów bogato zdobionymi szpadami oraz w kapelusze przybrane złotymi galonami. Można przypuszczać, że drzewce sztandaru zostało powtórnie użyte w trakcie wizyty w Elblągu cesarza Fryderyka Wilhelma II w 1786 r. W źródłach znaleźć można informację, że króla pruskiego witał wtedy korpus kupiecki ze sztandarem przybranym czarną wstążką na znak żałoby po Fryderyku II. W późniejszym okresie obydwa bławaty połączono i przechowywano w ten sposób dla potomnych. Na żadnym z nich nie umieszczono sygnatur autorów, stąd nie można nic bliższego powiedzieć o artystach, którzy malowali sztandary. Zaginęły również akta elbląskiego cechu malarskiego, a wiedza o tym rzemiośle w Elblągu jest niezwykle skromna.

Sztandar został odkryty przypadkowo w 1945 r. w dawnych zakładach Schichaua. Zamurowany był wraz z dwoma innymi niemieckimi sztandarami w ścianie hali fabrycznej nr 12 późniejszych Zakładów Mechanicznych im. Gen Karola Świerczewskiego. Wielką zasługę w jego przejęciu i zabezpieczeniu miał architekt Włodzimierz Sierzputowski, zasłużony w ratowaniu wielu cennych zabytków oraz zorganizowaniu elbląskiego muzeum, obecnie patron jednej z elbląskich ulic oraz miejskiego tramwaju. Przekazany w 1958 r. do zbiorów muzealnych podwójny sztandar można oglądać na Sali Edukacyjnej w budynku Gimnazjum.

Opracowano na podstawie:

Milewska D., Sztandar Wojsk Miejskich Elbląga z 1765 roku, Rocznik Elbląski, t. III, Gdynia 1965, s. 119 – 137

Znamierowski A., Insygnia, symbole i herby polskie. Kompendium, Warszawa 2003.

Małgorzata Gizińska, starszy kustosz ds. numizmatyki i historii dawnej MAH

Artykuł Sztandar hołdowniczy Elbląga pochodzi z serwisu Muzeum Edukacja.

Miara do sukna

^{(Historia jednego przedmiotu cz. 38)}

Wspólnie z Elbląską Gazetą Internetową portEl.pl publikowaliśmy cykl artykułów pt. „Historia jednego przedmiotu”, prezentowaliśmy w nich nasze najciekawsze eksponaty i opisywaliśmy ich historię.

Dziś miara do sukna.

Niewiele przedmiotów odkrytych w czasie badań wykopaliskowych można odnieść do konkretnych wydarzeń w historii miasta. Jednym z nich jest mosiężna miara do sukna odkryta w czasie badań na terenie Starego Miasta.

Sukno stanowiło ważny element elbląskiego handlu. Od XIV wieku handlowano tą tkaniną z głównymi jej wytwórcami: Anglią, Flandrią i Holandią. Kraje te były jednocześnie odbiorcami surowców niezbędnych do jego produkcji tj.: popiołu, konopi i lnu, dostarczanych m.in. przez elbląskich armatorów.

Produkcja sukna odgrywała szczególną rolę w gospodarce angielskiej. Handel tą wełnianą tkaniną stanowił o pozycji Anglii na rynku zagranicznym, był bowiem jej głównym towarem eksportowym. Przepisy prawa angielskiego broniły rodzimych wytwórców tego materiału, zakazując wywozu półproduktów, czyli sukna niewykończonego, które pomimo to stanowiło większość angielskiego eksportu tekstyliów. Co w tym niezwykłe, niewykończone materiały osiągały na rynku wyższą wartość. Spowodowane było to niską jakością angielskich wyrobów. Opłacalny był zakup niewykończonego sukna, a następnie wykończenie go w innym ośrodku. W procederze tym przodowała Holandia, gdzie nie tylko wykańczano i barwiono angielskie sukno w miejscowych warsztatach, ale też rozciągano je o kilka yardów i sprzedawano z podrobionymi angielskimi znakami w krajach nadbałtyckich, narażając Anglików na straty.

Największą popularnością na terenach nadbałtyckich cieszyły się tkaniny typu broadcloth o wysokiej jakości oraz niemałej cenie oraz znacznie tańsze, i co za tym idzie gorsze, sukno typu dozens. Były to tkaniny wykonane z wełny zgrzebnej, mało zróżnicowane pod względem wzornictwa, przy tym ciężkie i ciepłe, pożądane zatem w zimnym klimacie północnej i wschodniej Europy. Tkaniny lżejsze z wełny czesanej, bogatsze w kolory i desenie, popularne były w rejonie Morza Śródziemnego.

 Import sukna w Elblągu przybrał na sile w latach siedemdziesiątych XVI wieku. Bunt gdańszczan przeciwko królowi polskiemu Stefanowi Batoremu przyczynił się do wzrostu roli Elbląga jako głównego portu Rzeczpospolitej. Wiązało się to z przywilejem zezwalającym obcokrajowcom na prowadzenie operacji handlowych. Nowe uprawnienia i niesnaski z kupcami gdańskimi zachęciły kupców angielskich do uczynienia z Elbląga miejsca składu swoich towarów. W 1579 roku królowa Elżbieta I wydała przywilej tworzący Angielską Kompanię Wschodnią i przyznała jej monopol na handel bałtycki. Po kilku miesiącach Elbląg stał się jedynym miejscem składu towarów angielskich, głównie sukna, które stanowiło 90% całego eksportu. Oficjalnie główna siedziba kantoru Kompanii została przeniesiona z Gdańska w 1583 roku.

 Kantor kupców angielskich znacznie wspomógł elbląską gospodarkę i przyczynił się do rozwoju miasta. Wzmożeniu uległy kontakty Elbląga z innymi polskimi miastami m.in. Poznaniem, skąd sprowadzano dla Anglików wełnę do produkcji sukna oraz Warszawą, której kupcy byli jednymi z największych odbiorców tego surowca. Do 1628 roku Elbląg był głównym pośrednikiem w wymianie handlowej pomiędzy Polską a Anglią. Odnaleziona miara do sukna pochodzi z końcowego okresu prosperity elbląskiego handlu – sygnowana jest na rok 1622.

Urszula Sieńkowska, kustosz Muzeum Archeologiczno-Historycznego

Artykuł Miara do sukna pochodzi z serwisu Muzeum Edukacja.

Dwutalar Jana Kazimierza

^{(Historia jednego przedmiotu cz. 30)}

Wspólnie z Elbląską Gazetą Internetową portEl.pl publikowaliśmy cykl artykułów pt. „Historia jednego przedmiotu”, prezentowaliśmy w nich nasze najciekawsze eksponaty i opisywaliśmy ich historię.

Ten niezwykły eksponat podarowany został do zbiorów muzeum w 2009 roku przez Lecha Kokocińskiego, znanego numizmatyka – kolekcjonera monet i banknotów oraz zbieracza i badacza fałszerstw numizmatycznych.

Interesująco i dosyć zagadkowo przedstawia się jego pochodzenie. Oryginał monety znajdował się pierwotnie w zbiorach elbląskiego kupca, rajcy, bibliofila i kolekcjonera monet Abrahama Grübnau (1740 – 1823). Kolekcja, której towarzyszył katalog z pięknymi rysunkami monet, po jego śmierci została sprzedana na licytacji w Berlinie w 1825 r. Część z niej zakupił kolekcjoner Ferdynand Neumann z Elbląga, część zaś została nabyta przez bankiera i kupca krakowskiego Jana Bochenka (1810 – 1871) – kolekcjonera monet gdańskich i elbląskich. Prawdopodobnie wówczas do zbiorów Bochenka trafił oryginał klipy elbląskiej z wygrawerowanymi w jednym z rogów literami A.G. [Abraham Grübnau] i rokiem 1.6.6.9. (znajdujący się obecnie w zbiorach Muzeum im. Emeryka Hutten – Czapskiego w Krakowie, a jego współczesna kopia na wystawie „Mennica elbląska” w naszym muzeum) a do Neumanna jej kopie. Przypuszcza się, że pozyskany przez muzeum egzemplarz pochodzi właśnie z kolekcji Neumanna. Przez jakiś czas uchodził zresztą za oryginał i jako taki publikowany był w katalogu Dr B. Koehne, „Zeitschrift für Münz-, Singel- und Wappenkunde” z 1844 r. Przez darczyńcę zakupiony został na aukcji Gdańskiego Gabinetu Numizmatycznego w lutym 1992 r.

Talary to srebrne monety, które pojawiły się w mennictwie europejskim jako odpowiednik złotego dukata w związku z odkryciem nowych bogatych złóż srebra. Pierwsze talary o wadze uncji 31,83 g, zwane srebrnymi guldenami, guldinerami lub unicjalisami, wybił w niewielkiej ilości w 1484 r. w Tyrolu arcyksiążę Zygmunt (1439 – 1496). W innych krajach europejskich talary wprowadzono do produkcji menniczej w ciągu XVI w. pod różnymi nazwami, np. dukatony, patagony, rijksdaaldery. W Polsce talary wybite zostały po raz pierwszy w 1533 r. za Zygmunta I Starego (1506 – 1548) w mennicy toruńskiej, następnie za jego następcy Zygmunta Augusta w mennicy gdańskiej w 1567 r. Nie miały one charakteru monet obiegowych, lecz darów monarszych dla ważnych osobistości. Regularne emisje talarów medalowych o wartości 30 groszy wprowadził dopiero Stefan Batory (1576 – 1586) w 1587 r. W mennicy elbląskiej również bito srebrne talary – czasami ich wielokrotności lub ułamki – w okresie okupacji szwedzkiej oraz za panowania królów polskich Władysława IV, Jana Kazimierza i Michała Korybuta. Elbląskie emisje talarów, dwutalarów i półtalarów z 1651 r. z czasów panowania Jana Kazimierza przedstawiały na awersie różne popiersia królewskie, na rewersie zaś herb miasta z trzymaczem w postaci anioła.

Należy wspomnieć, że mianem klipy, w formie której występuje omawiany obiekt, określa się w numizmatyce monety czworo – lub wielokątne, bite na większych kawałkach blachy. Początkowo wytwarzano je w wyjątkowo trudnych warunkach technicznych, uniemożliwiających uzyskanie okrągłych krążków menniczych. Pojawiły się już w starożytności, w Europie były emitowane liczniej jako monety obiegowe od XV w., głównie w Skandynawii i Niemczech. W XVII w. stały się popularne jako pamiątkowe monety ze srebra. Mennica elbląska emitowała je w takiej roli za panowania władców szwedzkich Gustawa Adolfa i Karola X Gustawa oraz króla polskiego Jana Kazimierza.

Opisywany zabytek można obejrzeć na stałej ekspozycji muzealnej poświęconej działalności mennicy elbląskiej.

Małgorzata Gizińska, Kustosz Muzeum Archeologiczno-Historycznego w Elblągu

Artykuł Dwutalar Jana Kazimierza pochodzi z serwisu Muzeum Edukacja.