Miecz z wilkiem

^{(Historia jednego przedmiotu cz. 52)}

Wspólnie z Elbląską Gazetą Internetową portEl.pl publikowaliśmy cykl artykułów pt. „Historia jednego przedmiotu”, prezentowaliśmy w nich nasze najciekawsze eksponaty i opisywaliśmy ich historię. Dzisiaj o mieczu z „wilkiem passawskim”.

Podstawową umiejętnością średniowiecznego rycerstwa było posługiwanie się każdym rodzajem broni. Jednakże najważniejszą umiejętnością w sztuce fechtunku było władanie długim mieczem. System walki tą bronią opracował Johannes Lichtenauer, dając początek niemieckiej szkole szermierczej. Zasady walki długim mieczem opracowane przez Lichtenauera były podstawą dla licznych traktatów dotyczących fechtunku do drugiej połowy XVI wieku. Podstawową ich istotą było używanie w obronie płazu miecza, a nie ostrza.

Średniowieczny właściciel miecza z muzealnych zbiorów posiadł sztukę fechtunku w bardzo dobrym stopniu, o czym świadczą uszkodzenia na płazie miecza. Używał go też dość często, bowiem widnieją na nim liczne ślady po stoczonych walkach. Mimo tego, można jeszcze odczytać na nim oznaczenia wytwórcy.

Mieczownik, który przechodził drogę od czeladnika do mistrza, oznaczał swój wyrób w celu wyróżnienia go spośród innych, być może gorszych jakościowo wyrobów. Wytwórcy głowni mieczy skupiali się zazwyczaj w ośrodkach metalurgicznych z dostępem do odpowiedniego surowca do ich wyrobu. Nie występowali powszechnie we wszystkich średniowiecznych miastach. Jedynie nieliczne ośrodki, jak Solingen i Passawa, zasłynęły ze swoich znakomitych wyrobów.

Miecze wykonane w tych ośrodkach oznaczano symbolem tzw. wilka passawskiego, gdyż to Passawa była pierwszą miejscowością, która używała tego oznaczenia już w XIII wieku. Solingen przywłaszczyło sobie ten znak prawdopodobnie dopiero w XV wieku. Obie miejscowości toczyły spór między sobą o prawo własności do znaku, a ślad o tym konflikcie pozostał w liście Rady Miasta Passawy z 1464 roku.

Passawskie miecze słynęły z bardzo dobrej jakości w świecie średniowiecznym. W związku z tym zaczęły pojawiać się wyroby mające przypominać oryginalne, oznaczone symbolem drapieżnego ssaka. Znak wilka występuje na jednym z dwóch mieczy, które można zobaczyć na wystawie Elbląg Reconditus. Co prawda uważnym obserwatorom bardziej może przypominać zupełnie inne zwierzę – mitycznego jednorożca. Tuż pod jelcem miecza widnieje też znak serca wypełniony złotym metalem. Na drugiej, niewidocznej na ekspozycji stronie miecza, znajduje się również symbol „wilka” lub „jednorożca”, a nad nim krzyż. Połączenie tych dwóch symboli na mieczu występowało na wytworach z terenu dawnej Jugosławii lub Węgier. Na trzpieniu rękojeści miecza znajduje się również oznaczenie kowalskie wykonawcy głowni mieczowej – półksiężyc wpisany w okrąg. Znaleziony na terenie Serbii miecz oznaczony podobnymi symbolami został wydatowany na drugą połowę XIV wieku

O tym, jak ważna i skomplikowana była ówczesna produkcja mieczy, niech świadczą te symboliczne podpisy aż czterech wykonawców poszczególnych części. Wytworzony przez nich w XIV wieku, używany był zapewne przez kilka pokoleń właścicieli. Przypadkowo znaleziony w latach 80-tych w lesie w okolicy Elbląga został przekazany do kolekcji muzealnej. Obecnie prezentowany jest na wystawie „Elbląg Reconditus”.

Opracowano na podstawie:

L. Abramowicz, K. Arbart, 750 lat Elbląga, Elbląg 1988

M. Aleksić, Mediaeval Swords from Southeastern Europe. Material from 12th to 15th century, Belgrad 2007

L. Marek, Europejski Styl. Militaria z Elbląga i okolic, Wrocław 2014

Paweł Wlizło, asystent ds. numizmatyki i historii dawnej MAH

Artykuł Miecz z wilkiem pochodzi z serwisu Muzeum Edukacja.

Rapier z rzeki Tyny

 ^{(Historia jednego przedmiotu cz. 44)}

Wspólnie z Elbląską Gazetą Internetową portEl.pl publikowaliśmy cykl artykułów pt. „Historia jednego przedmiotu”, prezentowaliśmy w nich nasze najciekawsze eksponaty i opisywaliśmy ich historię.

W tym odcinku o rapierze z rzeki Tyny.

Rapier jest efektem ewolucji miecza – klasycznej broni białej znanej już od czasów starożytnych. Dobrze znanym przykładem starożytnego miecza może być gladius używany przez Rzymian w walce z Galami. Miecz używany był również w średniowieczu, kojarzonym powszechnie z rycerzami w zbrojach, bitwą pod Grunwaldem i Krzyżakami. Jednakże w tym właśnie czasie można zauważyć emancypację mieszczan oraz upowszechnianie się tego rodzaju broni wśród niższych klas społecznych. Od drugiej połowy XV wieku we francuskich i hiszpańskich dokumentach pojawia się określenie „espada ropera” czyli broń do sukni. Skąd właśnie bierze się nazwa rapier.

Wykształcona już w pełni forma rapierów stosowana jest od XVI wieku. Generalnie wyróżniała się głownią, tj. częścią do cięcia i kłucia, lub tylko kłucia, o długości 100-125 cm z przekrojem np. w kształcie rombu.

Rapiery są ściśle powiązane z nauką fechtunku rozwijającą się w czasie świetności tej broni we Włoszech, Francji i Hiszpanii. Każda ze szkół tworzyła swój własny styl walki oraz kształt oręża.

Ukształtowanie rękojeści rapiera z obłękami chroniącymi dłoń przed uderzeniem było związane z techniką trzymania broni z palcem założonym za jelec – poprzeczną część nad rękojeścią, mającą chronić dłoń przed uderzeniem i zsuwaniem się z rękojeści w stronę głowni. Uchwyt ten pomagał w panowaniu nad orężem.

Po odkryciu Ameryki przez Kolumba szermierka rozwijała się w oparciu o klasę mieszczańską. Przeciwnikami idei szermierki było rycerstwo. Fechtunek rapierem był dla nich rzeczą podstępną i niegodną honoru szlacheckiego. Przede wszystkim dlatego, że stanowił konkurencję dla sztuki turniejowej. We francuskiej szkole fechtunku, od której wywodzi się współczesna szermierka, ceniono szybkość, zręczność i wyczucie tempa. Podczas pojedynku dostrzec można było o wiele większą lekkość i precyzję, niż przy potyczce zbrojnych rycerzy. W drugiej połowie XVI zmienił się sposób walki. W zapomnienie odeszło stosowanie ciężkich blach chroniących rycerza, w zamian pojawili się wojacy walczący lekkimi rapierami bez zbroi.

W zależności od przeznaczenia rapiery różnią się dekoracją lub jej brakiem. Te bardziej zdobione noszone były na co dzień „do sukni”, natomiast bojowe nie posiadają motywu zdobniczego.

Rapier znajdujący się w zbiorach Muzeum Archeologiczno-Historycznego mógł być używany zarówno podczas bitwy, jak i do pojedynkowania. W razie potrzeby, z uwagi na swoją konstrukcję, mógł być użyty jako koncerz – ekskluzywną broń oficerską używaną przez jazdę do walki z piechotą uzbrojoną w broń drzewcową. Podobny rapier należał do Thure Bielke, szwedzkiego szlachcica, zamieszkującego Zamek Sturefors na Gotlandii. Prawdopodobnie broń Szweda została zakupiona podczas jego studiów we Włoszech lub służby dyplomatycznej w tym kraju w drugiej połowie XVI wieku.

Rapier ze zbiorów muzealnych został wydobyty z rzeki Tyny w miejscowości Raczki Elbląskie. Charakterystyczna długa głownia datowana jest na okres od drugiej ćwierci XVI wieku do początków wieku XVII, czyli czas nasilonej mody na pojedynkowanie. Ciekawe jest także samo miejsce odkrycia broni. Na tym odcinku rzeki odnajdywano wiele zabytków broni białej, datowanej od początków średniowiecza aż po nowożytność. Może była to płycizna, gdzie często gubiono cenne przedmioty podczas przejścia przez rzekę; może mieć to jednak związek ze starymi zwyczajami z czasów pogańskich i celowym topieniu broni w rzece.

Paweł Wlizło, asystent ds. numizmatyki i historii dawnej MAH

Artykuł Rapier z rzeki Tyny pochodzi z serwisu Muzeum Edukacja.

Miecz estyjski z Węziny

^{(Historia jednego przedmiotu cz. 43)}

Wspólnie z Elbląską Gazetą Internetową portEl.pl publikowaliśmy cykl artykułów pt. „Historia jednego przedmiotu”, prezentowaliśmy w nich nasze najciekawsze eksponaty i opisywaliśmy ich historię.

W tym odcinku o mieczu estyjskim.

We wczesnym średniowieczu miecze początkowo stanowiły broń drugorzędną. Główną rolę odgrywała broń drzewcowa, jak np. włócznie. Wręczane nowo wybranemu władcy, stawały się np. atrybutami królów longobardzkich. Jeden z nich, król Autaris, w 584 roku rytualnie wyznaczył granice królestwa longobardzkiego zanurzając drzewiec włóczni w wodzie. Miecz używany był dopiero po zgubieniu lub zniszczeniu włóczni.

Od czasów karolińskich (VIII – IX w.), ze względu na utrwalenie się chrześcijaństwa na zachodzie Europy, miecz staje się „orężem uświęconym”. Swoim kształtem przypomina krzyż łaciński i symbolika ta widoczna jest np. w mieczu zamurowanym w skale w kaplicy Montesiepi w Chiusdino we Włoszech. Wiąże się on z legendą o św. Galgano Guidottim, który porzucił stan rycerstwa na rzecz pustelnictwa.

W kolekcji Muzeum Archeologiczno-Historycznego znajduje się miecz odnaleziony w Węzinie, w niedalekiej odległości od wikińskiego emporium Truso. Nie należy łączyć go bezpośrednio z samą osadą, gdyż związany jest raczej z okolicznym osadnictwem staropruskim. Broń może pochodzić z grobu lub mieć związek z estyjskimi praktykami pogrzebowymi opisywanymi przez anglosaskiego podróżnika Wulfstana, który w IX wieku odwiedził Truso. Opowiadał on bowiem, że nieboszczyk leżał w domu rodzinnym od miesiąca aż nawet do pół roku w przypadku władców lub osób zamożnych. Wokół niego trwały uczty i pijatyki. Gdy nadchodził dzień spalenia zwłok, przedmioty, które pozostały po zmarłym, rozdzielano na części i układano w pewnych odległościach od domu. Najcenniejsze rzeczy znajdowały się najdalej. Po rozłożeniu przedmiotów należących do zmarłego organizowano wyścig po te bogactwa. Być może nasz miecz jest pozostałością po takich praktykach.

Lednickiego, podobne występują na terenie Niemiec, Francji, Szwajcarii, Hiszpanii i Włoch. Najbliższe nam analogie znajdujemy na terenie krajów południowego brzegu Bałtyku oraz w Rosji. Pochodzą z grobów bałtyjskich wojowników, datowane są one na XI i XII wiek.

Miecze podobne do znaleziska z Węziny występują także w skandynawskich sagach. Nazywane są Gaddhjalt, co oznaczać ma „kolczasta rękojeść”. Nazwa wywodzić się może od ochronnej funkcji jelca, stanowiącej część poprzeczną znajdującą się nad rękojeścią miecza. Oręż ten często posiadał inkrustowane inskrypcje inwokacyjne lub oznaczenia wytwórcy. Niestety stan zachowania naszej broni nie pozwala na stwierdzenie tego, czy posiadała napisy lub jakiekolwiek przedstawienia na głowni.

Węziński miecz został znaleziony podczas prac związanych z kopaniem rowów melioracyjnych pod koniec lat 60 XX wieku. Ten eksponat może być jedynie datowany poprzez analogię do innych znalezisk, dlatego przyjęto, że został wykonany ok. XI-XII wieku. Niestety w przypadku luźnego znaleziska nie ma możliwości określenia chronologii metodami archeologicznymi, gdyż nie występuje wtedy ważny dla archeologów kontekst osadniczy.

Paweł Wlizło, asystent ds. numizmatyki i historii dawnej MAH

Artykuł Miecz estyjski z Węziny pochodzi z serwisu Muzeum Edukacja.