Miecz z wilkiem

^{(Historia jednego przedmiotu cz. 52)}

Wspólnie z Elbląską Gazetą Internetową portEl.pl publikowaliśmy cykl artykułów pt. „Historia jednego przedmiotu”, prezentowaliśmy w nich nasze najciekawsze eksponaty i opisywaliśmy ich historię. Dzisiaj o mieczu z „wilkiem passawskim”.

Podstawową umiejętnością średniowiecznego rycerstwa było posługiwanie się każdym rodzajem broni. Jednakże najważniejszą umiejętnością w sztuce fechtunku było władanie długim mieczem. System walki tą bronią opracował Johannes Lichtenauer, dając początek niemieckiej szkole szermierczej. Zasady walki długim mieczem opracowane przez Lichtenauera były podstawą dla licznych traktatów dotyczących fechtunku do drugiej połowy XVI wieku. Podstawową ich istotą było używanie w obronie płazu miecza, a nie ostrza.

Średniowieczny właściciel miecza z muzealnych zbiorów posiadł sztukę fechtunku w bardzo dobrym stopniu, o czym świadczą uszkodzenia na płazie miecza. Używał go też dość często, bowiem widnieją na nim liczne ślady po stoczonych walkach. Mimo tego, można jeszcze odczytać na nim oznaczenia wytwórcy.

Mieczownik, który przechodził drogę od czeladnika do mistrza, oznaczał swój wyrób w celu wyróżnienia go spośród innych, być może gorszych jakościowo wyrobów. Wytwórcy głowni mieczy skupiali się zazwyczaj w ośrodkach metalurgicznych z dostępem do odpowiedniego surowca do ich wyrobu. Nie występowali powszechnie we wszystkich średniowiecznych miastach. Jedynie nieliczne ośrodki, jak Solingen i Passawa, zasłynęły ze swoich znakomitych wyrobów.

Miecze wykonane w tych ośrodkach oznaczano symbolem tzw. wilka passawskiego, gdyż to Passawa była pierwszą miejscowością, która używała tego oznaczenia już w XIII wieku. Solingen przywłaszczyło sobie ten znak prawdopodobnie dopiero w XV wieku. Obie miejscowości toczyły spór między sobą o prawo własności do znaku, a ślad o tym konflikcie pozostał w liście Rady Miasta Passawy z 1464 roku.

Passawskie miecze słynęły z bardzo dobrej jakości w świecie średniowiecznym. W związku z tym zaczęły pojawiać się wyroby mające przypominać oryginalne, oznaczone symbolem drapieżnego ssaka. Znak wilka występuje na jednym z dwóch mieczy, które można zobaczyć na wystawie Elbląg Reconditus. Co prawda uważnym obserwatorom bardziej może przypominać zupełnie inne zwierzę – mitycznego jednorożca. Tuż pod jelcem miecza widnieje też znak serca wypełniony złotym metalem. Na drugiej, niewidocznej na ekspozycji stronie miecza, znajduje się również symbol „wilka” lub „jednorożca”, a nad nim krzyż. Połączenie tych dwóch symboli na mieczu występowało na wytworach z terenu dawnej Jugosławii lub Węgier. Na trzpieniu rękojeści miecza znajduje się również oznaczenie kowalskie wykonawcy głowni mieczowej – półksiężyc wpisany w okrąg. Znaleziony na terenie Serbii miecz oznaczony podobnymi symbolami został wydatowany na drugą połowę XIV wieku

O tym, jak ważna i skomplikowana była ówczesna produkcja mieczy, niech świadczą te symboliczne podpisy aż czterech wykonawców poszczególnych części. Wytworzony przez nich w XIV wieku, używany był zapewne przez kilka pokoleń właścicieli. Przypadkowo znaleziony w latach 80-tych w lesie w okolicy Elbląga został przekazany do kolekcji muzealnej. Obecnie prezentowany jest na wystawie „Elbląg Reconditus”.

Opracowano na podstawie:

L. Abramowicz, K. Arbart, 750 lat Elbląga, Elbląg 1988

M. Aleksić, Mediaeval Swords from Southeastern Europe. Material from 12th to 15th century, Belgrad 2007

L. Marek, Europejski Styl. Militaria z Elbląga i okolic, Wrocław 2014

Paweł Wlizło, asystent ds. numizmatyki i historii dawnej MAH

Artykuł Miecz z wilkiem pochodzi z serwisu Muzeum Edukacja.

Szabla legionisty

^{(Historia jednego przedmiotu cz. 47)}

Wspólnie z Elbląską Gazetą Internetową portEl.pl publikowaliśmy cykl artykułów pt. „Historia jednego przedmiotu”, prezentowaliśmy w nich nasze najciekawsze eksponaty i opisywaliśmy ich historię.

W tym odcinku o szablach, a szczególnie o jednej, podarowanej muzeum przez osobę prywatną. Jest ona pamiątką rodzinną po przodku walczącym w Legionie Polskim.

Szable w Polsce pojawiły się w XVII wieku za czasów rządów króla Stefana Batorego. Początkowo wykonywano je zupełnie prosto, bez zbędnych zdobień. Posiadały, tak jak miecze, duży krzyżowy jelec (poprzeczną część nad rękojeścią) oraz głownie o małej krzywiźnie.

Jedną z najbardziej znanych szabli polskich jest szabla husarska – tzw. czarna szabla. Swoją nazwę zawdzięcza czarnemu kolorowi rękojeści i pochwy oraz brakowi zdobień, jak to bywa z szablami do użytku bojowego. Dzięki swojej konstrukcji zaliczała się do najlepszych szabli kawaleryjskich na świecie. Używana była do końca XVIII wieku, czyli do czasu zniknięcia Rzeczpospolitej z mapy.

Szabla ze zbiorów elbląskiego muzeum związana jest z odzyskiwaniem przez Polskę niepodległości. Była elementem wyposażenia I Legionu Polskiego – powszechnie nazywanego Legionem Puławskim, utworzonego przy boku armii rosyjskiej. Legion założony został po rozpoczęciu I wojny światowej. Jego formowanie rozpoczęto 18 października 1914 roku. Oddziały powstałe w Chełmie i Brześciu Litewskim zostały połączone w Puławach, gdzie w grudniu 1914 roku utworzono I Legion Polski. W trakcie tworzenia wystąpiono o poparcie do Komitetu Narodowego Polski. Komitet, który stanowił de facto zgrupowanie polityków związanych z otoczeniem Romana Dmowskiego, działał w zaborze rosyjskim. Widział więc szansę na odbudowę państwa polskiego u boku kraju rządzonego przez cara Mikołaja II.

W celu pozyskania większej ilości ochotników na początku 1915 roku utworzono komitet organizacyjny Legionów Polskich. Wydano nawet odezwę do Polonii amerykańskiej, licząc na wsparcie Związku Sokoła działającego w Stanach Zjednoczonych i pozyskanie większej ilości zdolnych do służby, jednak obeszło się to bez większego odzewu. Do Legii zgłaszali się głównie chłopi, robotnicy, rzemieślnicy oraz nieliczne osoby spośród inteligencji urzędniczej. Legion składał się więc zarówno z piekarzy, blacharzy, ślusarzy jak i urzędników i tzw. marginesu społecznego.

Chrztem bojowym Legionu Puławskiego była bitwa pod Pakosławiem 20 maja 1915 roku. Pod osłoną nocy przeprawiano się tam przez bagna w kierunku niemieckich oddziałów. Po podejściu na odległość kilkudziesięciu kroków od pozycji pruskich legioniści poderwali się do szturmu. Straty, spowodowane przez kule eksplodujące typu dum-dum, wykorzystywane przez Prusaków, były bardzo wysokie. Spośród 493 żołnierzy 42 zostało zabitych, 60 rannych i 11 zaginionych bez wieści. W bitwie został ranny też dowódca legionu ppłk Antoni Reutt.

Po bitwie pakosławskiej i następnych bojach, m.in. pod Nurcem i Zelwą, pozostało jedynie około stu żołnierzy, których wcielono w szeregi Brygady Strzelców.

Muzealna szabla ma dodatkową wartość, bowiem stanowi dar osoby prywatnej. Jest ona pamiątką rodzinną po przodku walczącym w Legionie Polskim. Posiada drewniany uchwyt rękojeści nazywanej w literaturze rękojeścią zamkniętą z jelcem kabłąkowym. Chroniła ona skutecznie dłoń przed uderzeniem. Na jelcu znajduje się tzw. łezka z oczkiem – pierścień przeznaczony na umieszczenie temblaka – paska zabezpieczającego przed zgubieniem w trakcie boju. Dzięki oznaczeniom na rękojeści i progu broni wiemy, że egzemplarz ten wyprodukowany został w 1902 roku w fabryce w miejscowości Złatoust w Rosji.

Paweł Wlizło, asystent ds. numizmatyki i historii dawnej MAH

Artykuł Szabla legionisty pochodzi z serwisu Muzeum Edukacja.

Rapier z rzeki Tyny

 ^{(Historia jednego przedmiotu cz. 44)}

Wspólnie z Elbląską Gazetą Internetową portEl.pl publikowaliśmy cykl artykułów pt. „Historia jednego przedmiotu”, prezentowaliśmy w nich nasze najciekawsze eksponaty i opisywaliśmy ich historię.

W tym odcinku o rapierze z rzeki Tyny.

Rapier jest efektem ewolucji miecza – klasycznej broni białej znanej już od czasów starożytnych. Dobrze znanym przykładem starożytnego miecza może być gladius używany przez Rzymian w walce z Galami. Miecz używany był również w średniowieczu, kojarzonym powszechnie z rycerzami w zbrojach, bitwą pod Grunwaldem i Krzyżakami. Jednakże w tym właśnie czasie można zauważyć emancypację mieszczan oraz upowszechnianie się tego rodzaju broni wśród niższych klas społecznych. Od drugiej połowy XV wieku we francuskich i hiszpańskich dokumentach pojawia się określenie „espada ropera” czyli broń do sukni. Skąd właśnie bierze się nazwa rapier.

Wykształcona już w pełni forma rapierów stosowana jest od XVI wieku. Generalnie wyróżniała się głownią, tj. częścią do cięcia i kłucia, lub tylko kłucia, o długości 100-125 cm z przekrojem np. w kształcie rombu.

Rapiery są ściśle powiązane z nauką fechtunku rozwijającą się w czasie świetności tej broni we Włoszech, Francji i Hiszpanii. Każda ze szkół tworzyła swój własny styl walki oraz kształt oręża.

Ukształtowanie rękojeści rapiera z obłękami chroniącymi dłoń przed uderzeniem było związane z techniką trzymania broni z palcem założonym za jelec – poprzeczną część nad rękojeścią, mającą chronić dłoń przed uderzeniem i zsuwaniem się z rękojeści w stronę głowni. Uchwyt ten pomagał w panowaniu nad orężem.

Po odkryciu Ameryki przez Kolumba szermierka rozwijała się w oparciu o klasę mieszczańską. Przeciwnikami idei szermierki było rycerstwo. Fechtunek rapierem był dla nich rzeczą podstępną i niegodną honoru szlacheckiego. Przede wszystkim dlatego, że stanowił konkurencję dla sztuki turniejowej. We francuskiej szkole fechtunku, od której wywodzi się współczesna szermierka, ceniono szybkość, zręczność i wyczucie tempa. Podczas pojedynku dostrzec można było o wiele większą lekkość i precyzję, niż przy potyczce zbrojnych rycerzy. W drugiej połowie XVI zmienił się sposób walki. W zapomnienie odeszło stosowanie ciężkich blach chroniących rycerza, w zamian pojawili się wojacy walczący lekkimi rapierami bez zbroi.

W zależności od przeznaczenia rapiery różnią się dekoracją lub jej brakiem. Te bardziej zdobione noszone były na co dzień „do sukni”, natomiast bojowe nie posiadają motywu zdobniczego.

Rapier znajdujący się w zbiorach Muzeum Archeologiczno-Historycznego mógł być używany zarówno podczas bitwy, jak i do pojedynkowania. W razie potrzeby, z uwagi na swoją konstrukcję, mógł być użyty jako koncerz – ekskluzywną broń oficerską używaną przez jazdę do walki z piechotą uzbrojoną w broń drzewcową. Podobny rapier należał do Thure Bielke, szwedzkiego szlachcica, zamieszkującego Zamek Sturefors na Gotlandii. Prawdopodobnie broń Szweda została zakupiona podczas jego studiów we Włoszech lub służby dyplomatycznej w tym kraju w drugiej połowie XVI wieku.

Rapier ze zbiorów muzealnych został wydobyty z rzeki Tyny w miejscowości Raczki Elbląskie. Charakterystyczna długa głownia datowana jest na okres od drugiej ćwierci XVI wieku do początków wieku XVII, czyli czas nasilonej mody na pojedynkowanie. Ciekawe jest także samo miejsce odkrycia broni. Na tym odcinku rzeki odnajdywano wiele zabytków broni białej, datowanej od początków średniowiecza aż po nowożytność. Może była to płycizna, gdzie często gubiono cenne przedmioty podczas przejścia przez rzekę; może mieć to jednak związek ze starymi zwyczajami z czasów pogańskich i celowym topieniu broni w rzece.

Paweł Wlizło, asystent ds. numizmatyki i historii dawnej MAH

Artykuł Rapier z rzeki Tyny pochodzi z serwisu Muzeum Edukacja.

Miecz estyjski z Węziny

^{(Historia jednego przedmiotu cz. 43)}

Wspólnie z Elbląską Gazetą Internetową portEl.pl publikowaliśmy cykl artykułów pt. „Historia jednego przedmiotu”, prezentowaliśmy w nich nasze najciekawsze eksponaty i opisywaliśmy ich historię.

W tym odcinku o mieczu estyjskim.

We wczesnym średniowieczu miecze początkowo stanowiły broń drugorzędną. Główną rolę odgrywała broń drzewcowa, jak np. włócznie. Wręczane nowo wybranemu władcy, stawały się np. atrybutami królów longobardzkich. Jeden z nich, król Autaris, w 584 roku rytualnie wyznaczył granice królestwa longobardzkiego zanurzając drzewiec włóczni w wodzie. Miecz używany był dopiero po zgubieniu lub zniszczeniu włóczni.

Od czasów karolińskich (VIII – IX w.), ze względu na utrwalenie się chrześcijaństwa na zachodzie Europy, miecz staje się „orężem uświęconym”. Swoim kształtem przypomina krzyż łaciński i symbolika ta widoczna jest np. w mieczu zamurowanym w skale w kaplicy Montesiepi w Chiusdino we Włoszech. Wiąże się on z legendą o św. Galgano Guidottim, który porzucił stan rycerstwa na rzecz pustelnictwa.

W kolekcji Muzeum Archeologiczno-Historycznego znajduje się miecz odnaleziony w Węzinie, w niedalekiej odległości od wikińskiego emporium Truso. Nie należy łączyć go bezpośrednio z samą osadą, gdyż związany jest raczej z okolicznym osadnictwem staropruskim. Broń może pochodzić z grobu lub mieć związek z estyjskimi praktykami pogrzebowymi opisywanymi przez anglosaskiego podróżnika Wulfstana, który w IX wieku odwiedził Truso. Opowiadał on bowiem, że nieboszczyk leżał w domu rodzinnym od miesiąca aż nawet do pół roku w przypadku władców lub osób zamożnych. Wokół niego trwały uczty i pijatyki. Gdy nadchodził dzień spalenia zwłok, przedmioty, które pozostały po zmarłym, rozdzielano na części i układano w pewnych odległościach od domu. Najcenniejsze rzeczy znajdowały się najdalej. Po rozłożeniu przedmiotów należących do zmarłego organizowano wyścig po te bogactwa. Być może nasz miecz jest pozostałością po takich praktykach.

Lednickiego, podobne występują na terenie Niemiec, Francji, Szwajcarii, Hiszpanii i Włoch. Najbliższe nam analogie znajdujemy na terenie krajów południowego brzegu Bałtyku oraz w Rosji. Pochodzą z grobów bałtyjskich wojowników, datowane są one na XI i XII wiek.

Miecze podobne do znaleziska z Węziny występują także w skandynawskich sagach. Nazywane są Gaddhjalt, co oznaczać ma „kolczasta rękojeść”. Nazwa wywodzić się może od ochronnej funkcji jelca, stanowiącej część poprzeczną znajdującą się nad rękojeścią miecza. Oręż ten często posiadał inkrustowane inskrypcje inwokacyjne lub oznaczenia wytwórcy. Niestety stan zachowania naszej broni nie pozwala na stwierdzenie tego, czy posiadała napisy lub jakiekolwiek przedstawienia na głowni.

Węziński miecz został znaleziony podczas prac związanych z kopaniem rowów melioracyjnych pod koniec lat 60 XX wieku. Ten eksponat może być jedynie datowany poprzez analogię do innych znalezisk, dlatego przyjęto, że został wykonany ok. XI-XII wieku. Niestety w przypadku luźnego znaleziska nie ma możliwości określenia chronologii metodami archeologicznymi, gdyż nie występuje wtedy ważny dla archeologów kontekst osadniczy.

Paweł Wlizło, asystent ds. numizmatyki i historii dawnej MAH

Artykuł Miecz estyjski z Węziny pochodzi z serwisu Muzeum Edukacja.

Sztandar hołdowniczy Elbląga

^{(Historia jednego przedmiotu cz. 39)}

Wspólnie z Elbląską Gazetą Internetową portEl.pl publikowaliśmy cykl artykułów pt. „Historia jednego przedmiotu”, prezentowaliśmy w nich nasze najciekawsze eksponaty i opisywaliśmy ich historię. Dziś sztandar hołdowniczy.

Weksylium to znak bojowo – rozpoznawczy wykonany z tkaniny mocowanej do drzewca, liny lub drążka. Może być znakiem oddziału wojskowego, stowarzyszenia, miasta lub instytucji. Zazwyczaj pod głowicą drzewca umieszczane są wstęgi i szarfy w barwach narodowych lub orderów i odznaczeń nadanych posiadaczowi weksylium. Wywodzi się ze znanego już w starożytności zwyczaju mocowania pod grotem włóczni pasków skóry lub tkaniny, co pozwalało rozróżnić w czasie walki oddziały własne od wrogich i ułatwiało komunikację pomiędzy dowódcą a oddziałem. Istnieje kilkadziesiąt rodzajów weksylium, z których najbardziej rozpowszechnionymi w przeszłości były proporzec i chorągiew, a obecnie flaga, banner, bandera, sztandar i proporczyk.

W zbiorach Muzeum Archeologiczno – Historycznego w Elblągu znajduje się interesujące weksylium odnalezione w 1945 r., być może znajdujące się wcześniej w przedwojennym muzeum. Jest to malowany na jedwabiu sztandar hołdowniczy wojsk miejskich pochodzący z drugiej połowy XVIII w. Obiekt jest o tyle zagadkowy, że w momencie jego odkrycia do drzewca z ozdobnym ażurowym mosiężnym grotem przedstawiającym herb Elbląga, przytwierdzone były dwa bławaty pochodzące z różnych okresów. Na awersie pierwszego w ukoronowanym kartuszu widzimy monogram króla Stanisława Augusta Poniatowskiego „SAR”, ukoronowany ażurową koroną zwieńczoną jabłkiem królewskim i ozdobioną klejnotami. W rogach umieszczono dodatkowo dwa kartusze z godłem Prus Królewskich oraz herbem Elbląga. Rewers tego bławatu zdobi godło Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego oraz herb Poniatowskich „Ciołek” Awers drugiego, powstałego znacznie później bławatu, ozdobiony został trzema kartuszami w takim samym układzie jak na awersie bławatu pierwszego: z ukoronowanym splecionym monogramem Fryderyka Wilhelma II „FWR” oraz ukoronowanym orłem pruskim i herbem Elbląga. Bławat ten, malowany jednostronnie zachował się do naszych czasów w dużo gorszym stanie niż pierwszy, z licznymi ubytkami tkaniny jedwabnej oraz warstwy malarskiej. Prawdopodobnie próbował naśladować oryginał, powtarzając jego kompozycję oraz formę i układ kartuszy. Drzewce i grot sztandaru zostały wykorzystane przez oszczędnych mieszczan elbląskich dwukrotnie, w czasie różnych okazji. Obydwa bławaty zostały przymocowane do pomalowanego na czarno drzewca 198 mosiężnymi gwoździami ze śladami złocenia. Najprawdopodobniej pierwotnie bławaty sztandaru były wykończone złotą frędzlą, o czym świadczą ślady cięcia tkaniny powodujące jej strzępienie się.

Pierwotny sztandar został ufundowany w związku z organizowanymi w czerwcu 1765 r. hołdowniczymi uroczystościami w Elblągu dla posła Stanisława Augusta Poniatowskiego – biskupa włocławskiego Antoniego Kazimierza. Ostrowskiego. Towarzyszył on korpusowi kupców na koniach podczas wjazdu królewskiego posła do miasta. Elbląski oddział ubrany był w amarantowe mundury ze złotymi guzikami i przytroczonymi do pasów bogato zdobionymi szpadami oraz w kapelusze przybrane złotymi galonami. Można przypuszczać, że drzewce sztandaru zostało powtórnie użyte w trakcie wizyty w Elblągu cesarza Fryderyka Wilhelma II w 1786 r. W źródłach znaleźć można informację, że króla pruskiego witał wtedy korpus kupiecki ze sztandarem przybranym czarną wstążką na znak żałoby po Fryderyku II. W późniejszym okresie obydwa bławaty połączono i przechowywano w ten sposób dla potomnych. Na żadnym z nich nie umieszczono sygnatur autorów, stąd nie można nic bliższego powiedzieć o artystach, którzy malowali sztandary. Zaginęły również akta elbląskiego cechu malarskiego, a wiedza o tym rzemiośle w Elblągu jest niezwykle skromna.

Sztandar został odkryty przypadkowo w 1945 r. w dawnych zakładach Schichaua. Zamurowany był wraz z dwoma innymi niemieckimi sztandarami w ścianie hali fabrycznej nr 12 późniejszych Zakładów Mechanicznych im. Gen Karola Świerczewskiego. Wielką zasługę w jego przejęciu i zabezpieczeniu miał architekt Włodzimierz Sierzputowski, zasłużony w ratowaniu wielu cennych zabytków oraz zorganizowaniu elbląskiego muzeum, obecnie patron jednej z elbląskich ulic oraz miejskiego tramwaju. Przekazany w 1958 r. do zbiorów muzealnych podwójny sztandar można oglądać na Sali Edukacyjnej w budynku Gimnazjum.

Opracowano na podstawie:

Milewska D., Sztandar Wojsk Miejskich Elbląga z 1765 roku, Rocznik Elbląski, t. III, Gdynia 1965, s. 119 – 137

Znamierowski A., Insygnia, symbole i herby polskie. Kompendium, Warszawa 2003.

Małgorzata Gizińska, starszy kustosz ds. numizmatyki i historii dawnej MAH

Artykuł Sztandar hołdowniczy Elbląga pochodzi z serwisu Muzeum Edukacja.

Pistolet skałkowy

^{(Historia jednego przedmiotu cz. 27)}

Wspólnie z Elbląską Gazetą Internetową portEl.pl publikowaliśmy cykl artykułów pt. „Historia jednego przedmiotu”, prezentowaliśmy w nich nasze najciekawsze eksponaty i opisywaliśmy ich historię. Dzisiaj o broni czarnoprochowej.

Opowieść o broni czarnoprochowej, jak nasz pistolet skałkowy, należałoby rozpocząć od krótkiej informacji o wynalezieniu prochu. Miało to miejsce w IX wieku w Chinach. W Europie nikt nie myślał wtedy jeszcze o broni palnej, był to czas podboju świata przez Wikingów uzbrojonych w miecze i topory.

Czarny proch na Dalekim Wschodzie początkowo nie był używany do zabijania lub ranienia przeciwników, lecz do produkcji fajerwerków. Pierwsza chińska broń prochowa datowana jest dopiero na 1332 rok.

W Europie proch pojawia się dopiero cztery wieki później. Jego skład podał Roger Bacon, w traktacie z 1267 roku. Pierwsza europejska broń palna datowana jest, tak jak dalekowschodnia, na pierwszą połowę XIV wieku. Jej rysunek zawarty został w rękopisie Waltera de Milemete, stworzonym dla króla Anglii Edwarda III. Przedstawia on lufę armatnią o kształcie flakonu spoczywającą na stole z pociskiem w kształcie bełtu kuszy. Broń odpalana była za pomocą rozpalonego pręta.

Pierwszą ręczną bronią palną były hakownice, kute lub odlewane z żelaza albo brązu. Nazwę broni zaczerpnięto od haka na końcu lufy, który zamontowano w celu wyeliminowania siły odrzutu. Zaczepiano go np. o brzeg muru. Ładunek prochowy odpalano za pomocą rozżarzonego pręta, lub w późniejszym okresie długo spalającego się sznura konopnego.

Chcąc zwiększyć szybkość manewru, w drugiej połowie XV wieku dokonano modernizacji. Wykorzystano konstrukcję złożoną z lontu umiejscowionego w kurku i panewki z prochem. Zamek lontowy ułatwiał obsługę broni, a także poprawiał celność. Mimo to posiadał także kilka niedociągnięć. Jednym z mankamentów była konieczność posiadania zapalonego lontu przez co dziesiątego żołnierza z oddziału. Ponadto w czasie deszczu lont zupełnie się nie sprawdzał. Wszystko to spowodowało chęć modyfikacji. Zaczęto, więc używać ochraniaczy z dziurkowanej blachy na lont i panewkę, ale nie działało to dostatecznie dobrze. Nadal poszukiwano odpowiedniego sposobu, który pozwoliłby na używanie broni w czasie opadów.

Pod koniec XV wieku pojawiło się całkiem trafne rozwiązanie, mniej wrażliwe na warunki atmosferyczne – zamek kołowy. Mechanizm składał się ze stalowego koła naciąganego kluczem oraz krzemienia. Koło z nacięciami ocierało skałkę, dając iskrę, która zapalała proch i powodowała wyrzut ołowianej kuli. Jednak koszt takiego zamka był wysoki. Co więcej, jego duża precyzja w wykonaniu sprawiała trudność szybkiej naprawy w warunkach polowych. Dodatkowo kolejnym problemem był klucz do nakręcania sprężyny koła. Zagubienie go w czasie walki, powodowało brak możliwości naciągnięcia sprężyny i użycia broni.

Chcąc ograniczyć koszt i uprościć budowę, zmodyfikowano zamek. Skutkiem tej zmiany był zamek skałkowy, taki jak w naszym muzealnym pistolecie. Do funkcjonowania mechanizmu potrzebny był odpowiednio przygotowany krzemień umieszczony w kurku. Skałkę w celu lepszego dopasowania okładano np. kawałkiem skóry. Uciążliwe w obsłudze koło zastąpiono blachą nazywaną baterią. Procedura wystrzału wyglądała podobnie jak w przypadku poprzednich rodzajów broni. Do lufy wsypywano proch, ubijano pobojczykiem, wpuszczano kulę i znów ubijano. Na panewkę sypano proch, następnie naciągano kurek z krzemieniem, który po naciśnięciu spustu uderzając w powierzchnię krzesiwa powodował pojawianie się iskier. Iskra wywoływała zapalenie prochu co skutkowało wystrzałem. Główną zaletą była konstrukcja dająca możliwość łatwej naprawy w warunkach bitewnych. Początkowo mechanizm ten w XVI wieku używany był do broni myśliwskiej, a dopiero w wieku XVII znalazł zastosowanie w wojsku. Jego stosunkowo prosta konstrukcja pozwalała na łatwą naprawę w warunkach polowych, jak również zwiększała częstotliwość wystrzału.

Pistolet ze zbiorów Muzeum Archeologiczno-Historycznego posiada dwie sygnatury na zamku. Jedna z nich mówi o miejscu produkcji jakim była Królewska Wytwórnia Broni POTZDAM MAGAZIN. Natomiast kolejna pozwala nam określić datę produkcji. Przedsiębiorstwo oznaczone na okuciu jako DSE – David Splitgerber Erben było dzierżawcą poczdamskiej fabryki w latach 1775-1795. Materiałem użytym do wykonania naszego pistoletu jest drewno orzechowe, z którego wykonano łoże, oraz mosiądz, materiał do okuć. Metalowa głowica rękojeści przyozdobiona jest monogramem „FWR” – Fridericus Wilhelmus Rex – oznaczającym, Fryderyka Wilhelma II Pruskiego (1744-1797), za którego rządów wykonano pistolet.

Opracowano na podstawie: St. Kobielski Polska broń. Broń palna., Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk, 1975; L. Marek, Europejski styl. Militaria z Elbląga i okolic.,Wrocław 2014

Paweł Wlizło, Kustosz Muzeum Archeologiczno-Historycznego w Elblągu

Artykuł Pistolet skałkowy pochodzi z serwisu Muzeum Edukacja.

Ostra Schiavona

^{(Historia jednego przedmiotu cz. 24)}

Wspólnie z Elbląską Gazetą Internetową portEl.pl publikowaliśmy cykl artykułów pt. „Historia jednego przedmiotu”, prezentowaliśmy w nich nasze najciekawsze eksponaty i opisywaliśmy ich historię. Dziś prezentujemy miecz.

Starożytne wojsko kojarzy się głównie z rzymskimi legionistami uzbrojonymi w miecze, pancerz, duże tarcze i hełmy. Średniowiecze to czas, w którym rycerze odziani są w pełną zbroję, trzymają w dłoni miecz, a nawet, często dwa nagie miecze. Początek okresu nowożytnego w Polsce to dalej okres noszenia ciężkiego uzbrojenia, czego najlepszym przykładem jest tak lubiana przez nas husaria. Prawdziwy husarz, uzbrojony w pancerz ze skrzydłami na plecach, z szablą lub kopią w jednej dłoni i tarczą w drugiej, pozostaje symbolem chwały polskiego rycerstwa.

Jednakże w tym samym czasie, na bardziej praktycznym zachodzie Europy, zaczęto dostrzegać, że ciężkie, krępujące ruchy uzbrojenie jest mało przydatne podczas bitwy. Miecze, tak popularne w średniowieczu, stawały się coraz rzadziej spotykane na polu walki, zastąpiły je lżejsze rapiery. Ciężkie zbroje zostawały powoli zrzucane. W bitwach pojawiać zaczęli się lekko uzbrojeni żołnierze. Częściej występowała broń palna i lżejsza broń biała. Zamiast siły uderzenia przebijającego zbroję, większą rolę odgrywać zaczęła celność i precyzja wojaka. Powstały również w tym czasie szkoły fechtunku przygotowujące do szermierki i użycia nowego rodzaju broni. Miecz jednak nadal pozostawał w użyciu, czego ciekawym przykładem może być jego szczególny typ zwany Schiavona. Określenie „spade Schiavonesche” pojawiło się już w średniowieczu na terenie Bałkanów. Nazwany tak był XV-wieczny miecz będący pierwowzorem bohatera dzisiejszego odcinka. Jedna z teorii określa, że nazwa ta pochodzi od określenia słowiańskich najemników ze wschodniego wybrzeża Adriatyku, będących na służbie Republiki Weneckiej. Sclavonia to używana w Wenecji dawna nazwa Dalmacji, czyli regionu dzisiejszej Chorwacji. Istnieje też inna teoria. „Schiavona” miała być określeniem słowiańskiej kobiety (obraz Tycjana „La Schiavona” – Portret kobiety), z terenów skąd pochodzili najemnicy dożów – najwyższych urzędników w Republice. Najemnicy pełnili tam ważną rolę, ponieważ stanowili gwardię przyboczną dożów oraz tworzyli oddziały lekkiej kawalerii. Oręż, którym się posługiwali to właśnie Schiavona. Broń tego typu produkowana była na Bałkanach i w Wenecji. Oręż ten był używany nie tylko na terenie północnowłoskiej republiki i dzisiejszej Chorwacji, ale też w krajach utrzymujących z nią kontakty handlowe.

Pochodzenie egzemplarza Schiavony z muzealnej kolekcji trudno jednoznacznie określić. Możemy tylko wyobrażać sobie, że była to broń zakupiona od weneckiego kupca i wykorzystywana do walki przez elbląskiego żołnierza przeciw oddziałom szwedzkim w czasie potopu. Mogła stanowić też część przedwojennej kolekcji muzeum mieszczącego się przy ul. Wigilijnej 3-4. Elbląska Schiavona zdobiona jest na głowni motywem geometrycznym, inkrustowanym miedzią. Jest to broń obosieczna, posiadająca tępy sztych. Nie można więc nazwać jej, jak sugerują niektórzy autorzy, rapierem, który służył przede wszystkim do pchnięć i był noszony do stroju cywilnego. Schiavona przeznaczona była przeważnie do użytku bojowego, głównie siekania. Na podstawie kształtu rękojeści naszej Schiavony możemy określić czas wytworzenia broni na okres XVII do pierwszej połowy XVIII wieku. Przybiera ona postać kosza stworzonego ze stalowych taśm, która miała zastępować niewygodną i ograniczającą ruchy rękawicę. Wzorcem charakterystycznego kosza były południowoniemieckie i szwajcarskie miecze piechoty.

Schiavona to tylko jeden z wielu ciekawych przykładów broni znajdującej się w naszym muzeum. Serdecznie zapraszamy do obejrzenia innych równie interesujących eksponatów w naszych zbiorach.

Opracowano na podstawie: Marko Aleksic Mediaeval swords from southeastern Europe. Material from 12th to 15thcentury, Belgrade 2007; Lech Marek Europejski styl. Militaria z Elbląga i okolic, Wrocław 2014; Andrzej Nadolski Polska broń. Broń biała, Wrocław 1974

Paweł Wlizło, Kustosz Muzeum Archeologiczno-Historycznego w Elblągu

Artykuł Ostra Schiavona pochodzi z serwisu Muzeum Edukacja.