Kadyńska Kobieta

^{(Historia jednego przedmiotu cz. 56)}

Wspólnie z Elbląską Gazetą Internetową portEl.pl publikowaliśmy cykl artykułów pt. „Historia jednego przedmiotu”, prezentowaliśmy w nich nasze najciekawsze eksponaty i opisywaliśmy ich historię. Dzisiaj o kadyńskiej kobiecie.

Po 10 latach Muzeum Archeologiczno-Historyczne w Elblągu żegna się z wystawą Ceramika Kadyńska w zbiorach Edwarda Parzycha. Tylko do jutra (8 stycznia) będzie można ją oglądać w murach budynku Gimnazjum. Z tej okazji przybliżamy jeden z najbardziej rozpoznawalnych obiektów z tej kolekcji, jakim jest figura kobiety.

Majolikowa postać zamyślonej kobiety została wykonana w Królewskich Warsztatach Majoliki i Terakoty w Kadynach. Jest to pełnoplastyczna figura postaci siedzącej na pieńku, z prawą nogą nałożoną na lewą. Zamyślona, pochyloną głowę podpiera lewą dłonią, wspierając łokieć na kolanie, a prawą przytrzymując skraj pieńka. Odlano ją w formie z gliny i pokryto niebiesko-biało-żółto-brązowym szkliwem. Ma wysokość 55 cm, szerokość 29,5 cm, a jej powstanie określa się na czas przed 1936 rokiem. W katalogu sprzedaży z 1937 roku były dostępne również mniejsze, kamionkowe egzemplarze „Sitzendes Mädchen”, o wysokości 16 lub 48 cm. Autorem figury jest Ludwig Manzel, główny sprawca i pomysłodawca projektu założenia kadyńskiej wytwórni, a także mentor w sprawach artystycznych cesarza Wilhelma II.

Ludwig Manzel w ogromnym stopniu przysłużył się warsztatom w Kadynach, jeszcze zanim rozwinęły one na dobre swoje skrzydła. Wykonywał wówczas prace, które często cesarska para przeznaczała na prezenty dla rodziny, dyplomatów, ludzi Kościoła i zasłużonych stowarzyszeń. Były to m.in. portret cesarza, dzban zwany Rebekakrug (w formie amfory), żardyniery z rzymskimi motywami, a także wyroby, znajdujące się w prezentowanej w Muzeum kolekcji, czyli plakiety „Dziewczyna z liliami” oraz „Madonna z Dzieciątkiem”.

Mówiąc o Kadyńskiej Manufakturze, warto wspomnieć, że jej początki sięgają 1905 roku, a powstanie samego zakładu związane było z artystycznymi zainteresowaniami cesarza niemieckiego Wilhelma II. Pod koniec XIX wieku nabył on majątek Cadinen i rozpoczął organizowanie wytwórni. Najpierw była to mała manufaktura, w której wytwarzano przedmioty artystyczne, wzorowane na antycznych wyrobach greckich i etruskich, a także naśladownictwa majoliki włoskiego renesansu. Wykonywano je z terakoty, malowano, często też szkliwiono. Ceramikę architektoniczną projektowali nie tylko znani artyści rzeźbiarze, malarze, ale również sami architekci, których dzieła zdobiły później wnętrza, elewacje budynków i mosty.

Po zakończeniu I wojny światowej Kadyny zmieniły swój dotychczasowy profil produkcji na wytwarzanie kopii XVIII-wiecznych pieców kaflowych elbląskich i gdańskich. W tym samym czasie zaczęto także wypalać z gliny na kolor czekoladowy figury zwierząt, przypominające pierwsze wyroby manufaktury miśnieńskiej (kamionka böttgerowska). W latach 20-tych i 30-tych większość wyrobów stanowiła połączenie naturalnej glinki kadyńskiej z błękitem kobaltowym, uzupełniane ornamentem ze złota. Był to styl „blau-rot-gold” wypracowany przez W. Dietricha, posiadający swoje odzwierciedlenie również w serwisach kawowych, wazonach, dzbankach, popielniczkach, świecznikach, kałamarzach itp.

Pod koniec lat 30-tych zakład w Kadynach nawiązał współpracę z warsztatami w Królewcu, które zajmowały się obróbką bursztynu, w wyniku czego zaczęły powstawać wyroby ceramiczne łączone z bursztynem, a z czasem także ze srebrem. W czasie 40 lat funkcjonowania Kadyńskiej Manufaktury powstały przedmioty, które na stałe zajęły miejsce wśród wyrobów innych europejskich zakładów.

Mamy nadzieję, że niepowtarzalna kolekcja kadyńskiej ceramiki będzie zachwycać w innym miejscu. Jednocześnie chcielibyśmy wyrazić naszą wdzięczność Panu Edwardowi Parzychowi za udostępnienie tego niezwykle cennego zbioru elbląskiemu Muzeum. Po raz ostatni bardzo serdecznie zapraszamy wszystkich chętnych do obejrzenia ekspozycji, która tylko do jutra będzie prezentowana w budynku Gimnazjum.

Joanna Fonferek, kustosz Muzeum Archeologiczno-Historycznego w Elblągu

Artykuł Kadyńska Kobieta pochodzi z serwisu Muzeum Edukacja.

Ceramika kadyńska

^{(Historia jednego przedmiotu cz. 40)}

Wspólnie z Elbląską Gazetą Internetową portEl.pl publikowaliśmy cykl artykułów pt. „Historia jednego przedmiotu”, prezentowaliśmy w nich nasze najciekawsze eksponaty i opisywaliśmy ich historię. Dziś o ceramice kadyńskiej.

Początki powstania Kadyńskiej Manufaktury sięgają 1905 roku i związane są z artystycznymi zainteresowaniami cesarza niemieckiego Wilhelma II, który pod koniec XIX wieku nabył majątek Kadyny i rozpoczął organizowanie zakładu ceramiki. Była to najpierw mała manufaktura, w której wytwarzano przedmioty artystyczne, wzorowane na antycznych wyrobach greckich, etruskich, a nawet majolice włoskiego renesansu. Wykonywano je z terakoty, malowano, często też szkliwiono. Ceramikę architektoniczną projektowali zaś znani artyści rzeźbiarze, malarze i sami architekci, których dzieła zdobiły później wnętrza, elewacje budynków i mosty.

Po zakończeniu I wojny światowej Kadyny zmieniły swój dotychczasowy profil produkcji na wytwarzanie kopii XVIII-wiecznych elbląskich i gdańskich pieców kaflowych. W tym samym czasie zaczęto także wypalać z gliny na kolor czekoladowy figury zwierząt, przypominające pierwsze wyroby manufaktury miśnieńskiej (kamionka böttgerowska). Ceramika figuralna była efektem pracy zatrudnianych w wytwórni artystów: A. Steinera i A. H. Hussmanna. W latach 20.i 30. większość wyrobów stanowiła połączenie naturalnej glinki kadyńskiej z błękitem kobaltowym, uzupełnianych ornamentem ze złota. Był to styl „blau-rot-gold” wypracowany przez W. Dietricha, posiadający swoje odzwierciedlenie również w serwisach kawowych, wazonach, dzbankach, popielniczkach, świecznikach, kałamarzach itp.

Pod koniec lat 30. zakład w Kadynach nawiązał współpracę z warsztatami w Królewcu, które zajmowały się obróbką bursztynu, w wyniku czego zaczęły powstawać wyroby ceramiczne łączone z bursztynem, a z czasem także ze srebrem.

Prezentowany w elbląskim muzeum niepowtarzalny zbiór ceramiki figuralnej, architektonicznej oraz przedmiotów codziennego użytku jest największą kolekcją ceramiki kadyńskiej w Europie. Ma ona również akcent stricte elbląski w postaci prac wykonanych przez Heinricha Splietha – elbląskiego artysty, który rozpoczął pracę jako projektant w Kadyńskiej Wytwórni Majoliki już w 1903 r. Spod jego ręki wychodziły projekty pierwszych naczyń oraz plakiety o tematyce sakralnej inspirowane dziełami renesansowych artystów. To on jako pierwszy wykonywał również projekty plastyki zwierzęcej. Najbardziej znane realizacje tego artysty to m.in. pomnik Schichau’a i grupa figuralna „Zdjęcie z krzyża” w kościele Św. Mikołaja w Elblągu (nie zachowały się do naszych czasów). Na wystawie „Ceramika kadyńska w zbiorach Edwarda Parzycha” można zobaczyć kilka jego dzieł, np. popiersie chłopca (1905-1910), plakiety z Madonną z Dzieciątkiem (1903 i 1907 r.), plakietę z Ukrzyżowanym (1910-1930) i figury zwierząt.

Tym razem jest to jedna historia wielu przedmiotów, ponieważ obecnie kolekcja ceramiki liczy sobie około 600 obiektów i znaczna jej część prezentowana jest właśnie w elbląskim Muzeum. Niestety, minął już 10-letni termin użyczenia kolekcji naszej instytucji, więc niebawem będziemy musieli zwrócić ją właścicielowi, dlatego szczególnie serdecznie zachęcamy do jej obejrzenia!

Joanna Fonferek, kustosz Muzeum Archeologiczno-Historycznego w Elblągu

Artykuł Ceramika kadyńska pochodzi z serwisu Muzeum Edukacja.

Sztandar hołdowniczy Elbląga

^{(Historia jednego przedmiotu cz. 39)}

Wspólnie z Elbląską Gazetą Internetową portEl.pl publikowaliśmy cykl artykułów pt. „Historia jednego przedmiotu”, prezentowaliśmy w nich nasze najciekawsze eksponaty i opisywaliśmy ich historię. Dziś sztandar hołdowniczy.

Weksylium to znak bojowo – rozpoznawczy wykonany z tkaniny mocowanej do drzewca, liny lub drążka. Może być znakiem oddziału wojskowego, stowarzyszenia, miasta lub instytucji. Zazwyczaj pod głowicą drzewca umieszczane są wstęgi i szarfy w barwach narodowych lub orderów i odznaczeń nadanych posiadaczowi weksylium. Wywodzi się ze znanego już w starożytności zwyczaju mocowania pod grotem włóczni pasków skóry lub tkaniny, co pozwalało rozróżnić w czasie walki oddziały własne od wrogich i ułatwiało komunikację pomiędzy dowódcą a oddziałem. Istnieje kilkadziesiąt rodzajów weksylium, z których najbardziej rozpowszechnionymi w przeszłości były proporzec i chorągiew, a obecnie flaga, banner, bandera, sztandar i proporczyk.

W zbiorach Muzeum Archeologiczno – Historycznego w Elblągu znajduje się interesujące weksylium odnalezione w 1945 r., być może znajdujące się wcześniej w przedwojennym muzeum. Jest to malowany na jedwabiu sztandar hołdowniczy wojsk miejskich pochodzący z drugiej połowy XVIII w. Obiekt jest o tyle zagadkowy, że w momencie jego odkrycia do drzewca z ozdobnym ażurowym mosiężnym grotem przedstawiającym herb Elbląga, przytwierdzone były dwa bławaty pochodzące z różnych okresów. Na awersie pierwszego w ukoronowanym kartuszu widzimy monogram króla Stanisława Augusta Poniatowskiego „SAR”, ukoronowany ażurową koroną zwieńczoną jabłkiem królewskim i ozdobioną klejnotami. W rogach umieszczono dodatkowo dwa kartusze z godłem Prus Królewskich oraz herbem Elbląga. Rewers tego bławatu zdobi godło Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego oraz herb Poniatowskich „Ciołek” Awers drugiego, powstałego znacznie później bławatu, ozdobiony został trzema kartuszami w takim samym układzie jak na awersie bławatu pierwszego: z ukoronowanym splecionym monogramem Fryderyka Wilhelma II „FWR” oraz ukoronowanym orłem pruskim i herbem Elbląga. Bławat ten, malowany jednostronnie zachował się do naszych czasów w dużo gorszym stanie niż pierwszy, z licznymi ubytkami tkaniny jedwabnej oraz warstwy malarskiej. Prawdopodobnie próbował naśladować oryginał, powtarzając jego kompozycję oraz formę i układ kartuszy. Drzewce i grot sztandaru zostały wykorzystane przez oszczędnych mieszczan elbląskich dwukrotnie, w czasie różnych okazji. Obydwa bławaty zostały przymocowane do pomalowanego na czarno drzewca 198 mosiężnymi gwoździami ze śladami złocenia. Najprawdopodobniej pierwotnie bławaty sztandaru były wykończone złotą frędzlą, o czym świadczą ślady cięcia tkaniny powodujące jej strzępienie się.

Pierwotny sztandar został ufundowany w związku z organizowanymi w czerwcu 1765 r. hołdowniczymi uroczystościami w Elblągu dla posła Stanisława Augusta Poniatowskiego – biskupa włocławskiego Antoniego Kazimierza. Ostrowskiego. Towarzyszył on korpusowi kupców na koniach podczas wjazdu królewskiego posła do miasta. Elbląski oddział ubrany był w amarantowe mundury ze złotymi guzikami i przytroczonymi do pasów bogato zdobionymi szpadami oraz w kapelusze przybrane złotymi galonami. Można przypuszczać, że drzewce sztandaru zostało powtórnie użyte w trakcie wizyty w Elblągu cesarza Fryderyka Wilhelma II w 1786 r. W źródłach znaleźć można informację, że króla pruskiego witał wtedy korpus kupiecki ze sztandarem przybranym czarną wstążką na znak żałoby po Fryderyku II. W późniejszym okresie obydwa bławaty połączono i przechowywano w ten sposób dla potomnych. Na żadnym z nich nie umieszczono sygnatur autorów, stąd nie można nic bliższego powiedzieć o artystach, którzy malowali sztandary. Zaginęły również akta elbląskiego cechu malarskiego, a wiedza o tym rzemiośle w Elblągu jest niezwykle skromna.

Sztandar został odkryty przypadkowo w 1945 r. w dawnych zakładach Schichaua. Zamurowany był wraz z dwoma innymi niemieckimi sztandarami w ścianie hali fabrycznej nr 12 późniejszych Zakładów Mechanicznych im. Gen Karola Świerczewskiego. Wielką zasługę w jego przejęciu i zabezpieczeniu miał architekt Włodzimierz Sierzputowski, zasłużony w ratowaniu wielu cennych zabytków oraz zorganizowaniu elbląskiego muzeum, obecnie patron jednej z elbląskich ulic oraz miejskiego tramwaju. Przekazany w 1958 r. do zbiorów muzealnych podwójny sztandar można oglądać na Sali Edukacyjnej w budynku Gimnazjum.

Opracowano na podstawie:

Milewska D., Sztandar Wojsk Miejskich Elbląga z 1765 roku, Rocznik Elbląski, t. III, Gdynia 1965, s. 119 – 137

Znamierowski A., Insygnia, symbole i herby polskie. Kompendium, Warszawa 2003.

Małgorzata Gizińska, starszy kustosz ds. numizmatyki i historii dawnej MAH

Artykuł Sztandar hołdowniczy Elbląga pochodzi z serwisu Muzeum Edukacja.