„To zależy jakie jest powiązanie danej rodziny, zazwyczaj najbliższa rodzina i nieraz sąsiad, sąsiadka z najbliższego otoczenia. Zazwyczaj wybór miejsca zależy od majętności i chęci pracy domowników, jeżeli ktoś woli zapłacić i mieć spokój to robią w restauracjach.”

Istnieje również tendencja, choć nadal stanowi rzadkość, kiedy przyjęcie z okazji chrztu wyprawiane jest w wynajętym lokalu, bądź restauracji. Ma to miejsce głównie w przypadku licznej rodziny, kiedy zaproszona jest większej ilości osób oraz z chęci oszczędności czasu.

Charakterystyczne potrawy

Na przyjęciach spożywany jest zazwyczaj obiad, a następnie tort, ciasta, kawa i herbata. Większość respondentów podaje, iż nie spożywany jest alkohol, a jeżeli tak, to w niewielkiej ilości. Na stole (niemalże według wszystkich informatorów) nie może zabraknąć rosołu oraz mięs takich jak kurczak- zazwyczaj w formie devolajów oraz mięso czerwone w formie zrazów.  Rosół podawany jest w formie bulionu do picia (szczególnie na Kaszubach, również na Kociewiu), bądź z makaronem (w pozostałych regionach). Na Kaszubach potrawą charakterystyczną, podawaną zawsze przy okazji ważnych uroczystości rodzinnych jest potrawka z kurczaka w białym sosie na słodko (z rodzynkami, groszkiem i marchewką, bądź w sosie cytrynowym).

„Pierwszy idzie rosół z makaronem, później ryż z białym mięsem i białym sosem, a na koniec ziemniaki z ciemnym mięsem.”

„Na pewno musi być do obiadu najpierw rosół, taki bulion raczej do kubków, do kubków wlewany, jak przyjeżdżają z kościoła, to piją sobie ten rosół. Jest do tego rosołu jakaś bułka paryska pokrojona. (…) Później jest obiad, ryż, biały sos, mięsko do tego. Niektórzy ryż mają, niektórzy ziemniaki już po prostu. Do tego musi być schabowy, musi być devolay, już takie tradycyjne.”

Dewocjonalia, igła i inne prezenty

Z okazji chrztu dziecko zostaje obdarowane prezentami, zarówno przez rodziców chrzestnych, jak i rodzinę. Rodzice chrzestni oraz osoby starsze najczęściej darują dewocjonalia związane z wiarą, jak święte medaliki (zazwyczaj złote) lub pamiątki- książki, albumy, biblię.

„Ja jako rodzic chrzestny, to starałam się, żeby jakiś element im tą religię przypominał, jakąś biblię małą, jakiś medalik z łańcuszkiem.”

Rodzice chrzestni kupują także dziecku ubranko, świece i kwiaty. Zazwyczaj matka chrzestna kupuje ubranko (niegdyś bety, obecnie różnego rodzaju kaftaniki, sukieneczki, a nawet spodenki i koszule), chusteczkę oraz kwiatki, natomiast ojciec chrzestny świecę- gromnicę. Darem o charakterze symbolicznym jest natomiast igła. Jedna z rozmówczyń wspomniała o dawniejszym zwyczaju kładzeniu igiełki z nicią pod poduszkę dziecka, co miało stanowić o późniejszej pracowitości w dorosłym życiu, co potwierdziła jedna z informatorek:

„My mamy taką tradycję, bo mówili, żeby włożyć dziecku pod poduszkę igiełkę z nicią i mieliśmy to przekazywać dalej, tradycję. To było tylko do chrztu, to miało znaczenie takie, że dziecko miało być pracowite. Przed wyjściem z domu, to się mówiło „z domu bierzemy poganina, a jak wrócimy to przyniesiemy chrześcijanina”, coś takiego było.”

Darem materialnym, funkcjonalnym dawniej były białe płótno, z którego można było uszyć ubranka, bądź trudne do zdobycia buciki, obecnie są to zazwyczaj pieniądze, ubranka dla dziecka, pieluszki czy zabawki.

Autorka: Alicja Janiak

Na podstawie: A. Janiak– Zwyczaje i obrzędy rodzinne, zawodowe i sąsiedzkie w: Niematerialne dziedzictwo kulturowe Pomorza Wschodniego. Praca zbiorowa pod red. Anny Kwaśniewskiej, Gdańsk, 2017 oraz analizy materiałów zebranych w trakcie badań etnograficznych przeprowadzanych w latach 2015 i 2016 na terenie Pomorza Wschodniego

Artykuł Zwyczaje rodzinne wśród współczesnych mieszkańców Pomorza Wschodniego- Chrzest i przyjęcie pochodzi z serwisu Muzeum Edukacja.

Porody domowe i akuszerki

Respondenci potwierdzają, że jeszcze po drugiej wojnie światowej, a nawet do lat 70 tych odbywały się porody domowe. Do kobiety rodzącej przychodziła lub dowożona była, tzw. akuszerka, zwana również babcią czy babką. Według rozmówców, były to kobiety zazwyczaj obce, niekiedy posiadały wykształcenie położnicze, zaś kwalifikacji nabierały poprzez doświadczenie odbierania wielu porodów.  Część z respondentek podaje:

„Ja najstarszą córkę urodziłam w swojej wiosce i tylko przyszła ta pani, ona była w czasie wojny z Niemcami przyuczona i ona z całej wioski odbierała. Daleko było do szpitala. Nie ma teraz domowych porodów. Były takie osoby, które się tym zajmowały’;

„Tak, ja jestem urodzona w domu, ale już moje dzieci nie, żadne. Już wszystkie w szpitalu. Jak ja się rodziłam, to moja mama mówiła, że była jakaś akuszerka, taka położna, jak teraz jest, to że ojciec przywiózł skądś tam tą położną. Ale jeszcze jak te starsze moje rodzeństwo się rodziło, to była sąsiadka, która odbierała wszystkie porody, która zajmowała się tym”.

Obecnie, porody odbywają się już w szpitalach, przy asyście położnych i lekarzy. Według respondentów, coraz bardziej popularne są porody rodzinne, kiedy przy rodzącej obecny jest mąż, ojciec dziecka, jednak, szczególnie na wsi, wiele kobiet nadal woli rodzić sama, zaś obecność mężczyzny uznawana jest za zupełnie zbędną. Porody rodzinne zazwyczaj odbywają się w specjalnie przygotowanych salach, a niekiedy przyszli rodzice pobierają wcześniej naukę, uczęszczając do szkoły rodzenia. Rola mężczyzny w przypadku porodu rodzinnego ogranicza się do wsparcia psychicznego rodzącej, ewentualnie przecięcia pępowiny narodzonego dziecka.

Pępkowe

W czasie przebywania młodej matki wraz z nowo narodzonym dzieckiem w szpitalu, z okazji jego narodzin, część respondentów potwierdza funkcjonowanie zwyczaju wyprawiania tzw. „pępkowego”, czyli spotkania, podczas którego ojciec dziecka stawia alkohol i świętuje z teściem, rodziną, a niekiedy również męską częścią przyjaciół w celu „opicia” zdrowia dziecka. Niektórzy twierdzą, że jest to zwyczaj stosunkowo nowy i jest on jedynie domeną mężczyzn.

„To mężczyzna- ojciec spotyka się w gronie najbliższych, najbliższych swemu sercu, i znajomi, przyjaciele i teść zaprasza ich. Zarówno w domu, jak i w kawiarniach, restauracjach”.

Respondenci, choć nieliczni, potwierdzają, iż, za drowie nowo narodzonego wnuka czy wnuczki, powinni wypić także dziadkowie, według klucza podobieństwa, czyli kiedy urodziła się dziewczynka, jej zdrowie opijają babcie, natomiast w przypadku chłopca- dziadkowie. Dawnym zwyczajem, o którym pisze Treder była uczta przy łóżku kobiety w trakcie połogu, bądź w pobliskiej karczmie- tak zwana „goła nóżka”

Autorka: Alicja Janiak
Na podstawie: A. Janiak– Zwyczaje i obrzędy rodzinne, zawodowe i sąsiedzkie w: Niematerialne dziedzictwo kulturowe Pomorza Wschodniego. Praca zbiorowa pod red. Anny Kwaśniewskiej, Gdańsk, 2017 oraz analizy materiałów zebranych w trakcie badań etnograficznych przeprowadzanych w latach 2015 i 2016 na terenie Pomorza Wschodniego

Artykuł Zwyczaje rodzinne wśród współczesnych mieszkańców Pomorza Wschodniego- Narodziny dziecka pochodzi z serwisu Muzeum Edukacja.

Zwyczaje i obrzędy rodzinne obejmują szereg praktyk i działań o charakterze społecznym, religijnym oraz magicznym związanym z cyklem życia człowieka – od momentu narodzin, poprzez dorosłość, aż do śmierci. Pierwsza grupa, omawiana w artykule, obejmuje nakazy, zakazy i wierzenia dotyczące kobiet w ciąży. Kolejnymi są zwyczaje związane z narodzeniem dziecka, jego ochroną i początkowym okresem dzieciństwa. Dział zwyczajów związany z dorosłością dotyczy przede wszystkim kwestii związanych z weselem, zaś cykl życia człowieka kończy śmierć i zwyczaje pogrzebowe.

Czas ciąży to okres szczególny, zarówno dla samej kobiety, przyszłej matki, jak i najbliższej rodziny, w której funkcjonuje. Dawniej, szczególnie ważna była pierwsza ciąża, która stanowiła pewnego rodzaju test czy kobieta sprawdzi się w swojej roli przyszłej matki.  Kobieta ciężarna podlegała i również dzisiaj podlega, według wskazań wielu respondentów, pewnym zakazom i nakazom. Wiele z nich związanych jest z troską o nią samą, a przede wszystkim o dziecko, które nosi w sobie. Do kobiety w ciąży coraz częściej podchodzi się z większą przychylnością i dbałością, na przykład ustępując jej miejsca w kościele, kolejce czy autobusie.

Czego kobieta w ciąży robić nie powinna

Według części respondentów kobieta powinna w tym szczególnym okresie dbać o siebie, zdrowo się odżywiać, nie wolno jej palić papierosów ani spożywać alkoholu, nie powinna dźwigać czy wykonywać ciężkich prac. Ciężarna nie powinna również przebywać długo na słońcu, z obawy o wystąpienie plam na skórze, jednak ze względu na charakter życia na wsi, bardzo często jest to nieuniknione. Kobieta w ciąży nie powinna się denerwować, nie wolno również wchodzić z nią w sprzeczki, konflikty, kłótnie ani jej obmawiać czy odmawiać pomocy (np. pieniężnej pożyczki), co mogłoby się skończyć szkodami i niepowodzeniami w uprawach. Należy reagować na jej prośby, gdyż w przeciwnym razie może spotkać nas przykrość, a nasz dobytek może być zjedzony przez myszy. Wiele osób wskazywało na zakaz przechodzenia przez ciężarną pod linką (przede wszystkim z zawieszonym praniem), a także sznurkami, drabiną czy słupami oraz pomiędzy pędami ogórków (w ogrodzie), czy pomiędzy rowami, z obawy o zaplątanie się dziecka w pępowinę. Jedna z respondentek wskazała natomiast, że wchodzenie po drabinie może sprzyjać dziecku.

„No po drabinie chodziły młode w ciąży, to, że dzieci będą wysoko sięgać, czy na stanowiskach jakiś, czy gdzieś tam będą uczyć się dobrze”.  

Przeciw znamionom, bliznom, ślepocie…

Ciężarna,  z obawy przed zaplątaniem się dziecka w pępowinę, nie powinna także nosić łańcuszków na szyi czy pasków na brzuchu. Kobieta w ciąży nie powinna się bać, ani niczego przestraszyć, gdyż, jeżeli to nastąpi, a kobieta dotknie w tym momencie swojego ciała, na ciele dziecka, w tym samym miejscu może pojawić się znamię, czy tak zwana myszka, która może powstać również, kiedy ciężarna mysz zobaczy, czy jej dotknie. Wtedy kobieta powinna się złapać za miejsce na ciele stosunkowo bezpieczne, jak nogi czy pośladki. Ciężarna, również z obawy o blizny i znamiona dziecka, powinna uważać, aby się nie oparzyć czy zranić, nie powinna także patrzeć w ogień. Kobiecie w ciąży nie wolno spoglądać przez dziurkę od klucza ani zaglądać do studni, czy w dół, aby dziecko nie miało zeza. Nie powinna także chodzić po ciemku, aby dziecko nie było niewidome. Należy unikać farbowania włosów, aby dziecko nie miało ich rudych oraz obcinania włosów, aby dziecko było mądre. Kolejny zakaz, wskazany w trakcie badań dotyczy powstrzymywania się od kupowania wózka, łóżeczka czy ubranek dla dziecka, przed jego urodzeniem, z obawy, iż dziecko może urodzić się chore lub martwe. Ciężarna powinna także unikać oglądania filmów drastycznych, ze scenami okrucieństwa i przemocy, gdyż cechy negatywne mogą udzielić się potomkowi. Nie powinna również sięgać po przedmioty sama, tylko prosić o pomoc, gdyż w przeciwnym razie, w przyszłości, dziecko może kraść.

Ciąża a funkcje rodzinne

Kobieta w ciąży podlega również pewnym regułom związanym z obrzędami rodzinnymi, jak chrzest czy pogrzeb. Ciężarna nie powinna być matką chrzestną, aby nie prowokować kłopotów i nieszczęść, chorób, a nawet śmierci jednego z dzieci. Znane niegdyś w Polsce zwyczaje dotyczące zakazu przybywania ciężarnej przy zmarłym również zostały wskazane przez rozmówców w trakcie badań. Dawniej, kobiecie ciężarnej nie wolno było myć i ubierać zmarłego, czuwać przy zmarłym, ani przyglądać się nieboszczykowi. Mogło to grozić ciężką, nawet śmiertelną chorobą, dziecko mogło też w pewien sposób przenieść na siebie cechy nieboszczyka, urodzić się z szarą, zielonkawą skórą, mieć ciągle przymknięte oczy, być ospałe lub niemrawe. Respondenci wskazali, iż ciężarna nie powinna brać udziału w pustych nocach, ani w pogrzebie, widzieć czy dotykać nieboszczyka. Kobieta w ciąży nie powinna także oglądać osób chorych, brzydkich czy niedołężnych.

Chłopiec, czy dziewczynka?

Kolejna grupa zagadnień poruszanych w trakcie badań dotyczyła wróżenia na temat płci dziecka. Wiele osób wskazało, iż po wyglądzie ciężarnej można wskazać na płeć potomka. Kobieta, która wygląda dobrze, a nawet pięknieje w ciąży najprawdopodobniej może spodziewać się chłopca, natomiast ta, która traciła urodę, jej cera staje się matowa, brzydka, pojawiają się na niej plamy i wypryski – dziewczynki.  Także po wyglądzie brzucha ciężarnej można określić płeć dziecka. 

„Jak wysoko w ciąży chodzi, wysoko ma brzuch, to mówili, że na syna, a na córkę nisko się nosiło, brzuch opuszczony był”.

Również ruchy dziecka w łonie matki mogły świadczyć o jego płci.

„Jak się ruchy zaczynały – to w którym boku, jeśli w lewym to chłopak, jeśli w prawym boku, to na dziewczynkę”.

Kolejna grupa wyrokowania na temat płci dziecka dotyczyła apetytu oraz zachcianek jakie posiadała kobieta w ciąży na konkretne grupy produktów. W przypadku większego apetytu na produkty o smaku słodkim kobieta może spodziewać się dziewczynki, zaś apetyt na smak gorzki (np. piwo) mógł wskazywać na posiadanie chłopca. Jedna z respondentek podała natomiast :

„Jak na kiszone chłopak, na ostre dziewczynka.”

Autorka tekstu: Alicja Janiak

Na podstawie: A. Janiak– Zwyczaje i obrzędy rodzinne, zawodowe i sąsiedzkie w: Niematerialne dziedzictwo kulturowe Pomorza Wschodniego. Praca zbiorowa pod red. Anny Kwaśniewskiej, Gdańsk, 2017 oraz analizy materiałów zebranych w trakcie badań etnograficznych przeprowadzanych w latach 2015 i 2016 na terenie Pomorza Wschodniego

Artykuł Zwyczaje rodzinne wśród współczesnych mieszkańców Pomorza Wschodniego- Zakazy i nakazy dotyczące kobiety w ciąży pochodzi z serwisu Muzeum Edukacja.