Misa Księżniczki Gockiej

^{(Historia jednego przedmiotu cz. 21)}

Wspólnie z Elbląską Gazetą Internetową portEl.pl publikowaliśmy cykl artykułów pt. „Historia jednego przedmiotu”, prezentowaliśmy w nich nasze najciekawsze eksponaty i opisywaliśmy ich historię.

Dziś prezentujmy gliniane naczynie należące do Księżniczki Gockiej.

W swoją ostatnią drogę Księżniczka Gocka podążyła wyposażona w liczne, rzadko spotykane przedmioty. Spośród nich na szczególną uwagę zasługuje zachowana w całości gliniana misa, tzw. terra sigillata.

Jest to naczynie wykonane techniką wytłaczania. Zrobiono je niezwykle starannie. Jego powierzchnia jest dobrej jakości, ma czysty, ciemnopomarańczowy kolor. Niestety relief ornamentu, w wyniku używania, lekko się przetarł, a wnętrze miejscami zostało uszkodzone.

Powierzchnia misy ma dwie różne strefy, tj. pas bez zdobienia oraz ornament, który schodzi aż do wyraźnie wydzielonej, owalnej stopki. Kompozycja ornamentu zbudowana jest z pól okrągłych (medalion) i prostokątnych (metopa). Część ornamentowana jest oddzielona od gładkiej rodzajem draperii (feston).

Motywy użyte do zdobienia naczynia powtarzają się. Artysta przedstawił zarówno postaci ludzkie jak i zwierząt. Na jednym z pól znajduje się scena erotyczna, na kolejnym bóg Apollo, który siedząc na krześle gra na lirze, a na innym widać atletę trzymającego liść; prawdopodobnie palmowy. Świat zwierząt reprezentują gęś i lew. Lew na jednym polu ukazany jest w biegu, a na drugim w pozycji siedzącej. Poszczególne pola oddzielone są od siebie plastycznym zdobieniem, tzw. jodełką.

Opisane wyżej charakterystyczne cechy stylistyczne całego zestawu dekoracyjnego naczynia terra sigillata z Weklic wskazują, że powstało ono w środkowogallijskim (dziś teren południowej Francji) warsztacie z okolic Lezoux, najprawdopodobniej u mistrza Cinnamusa pod koniec II w. n.e. Naczynie mogło trafić w rejon ujścia Wisły nie klasycznym lądowym szlakiem bursztynowym, a drogą morską, tzw. bałtycką. Wskazują na to znaleziska podobnych naczyń z Danii i Skandynawii.

Naczynia takie były bardzo często używane na co dzień. Przy czym, nawet na terenie cesarstwa rzymskiego, należały do kategorii wyrobów luksusowych. Czy coś na kształt odświętnej porcelany, którą wykorzystuje się dość rzadko i tylko z ważnego powodu.

Nie wiemy, z jakiej okazji trafiła w ręce naszej księżniczki. Może był to szczególny podarunek, może po prostu codzienny przedmiot na miarę rangi jej właścicielki.

Tymczasem ten piękny przedmiot zobaczyć można na wystawie: Historia Gocka. Nieśmiertelność kobiecości, w budynku Podzamcza Muzeum Archeologiczno-Historycznego w Elblągu.

Od jesieni znajdzie swoje stałe miejsce na nowej ekspozycji: Goci. Znad Bałtyku do Rzymu.

Grzegorz Stasiełowicz, kustosz Muzeum Archeologiczno-Historycznego w Elblągu

Artykuł Misa Księżniczki Gockiej pochodzi z serwisu Muzeum Edukacja.

Bransolety gockiej elegantki

^{(Historia jednego przedmiotu cz. 10)}

Wspólnie z Elbląską Gazetą Internetową portEl.pl publikowaliśmy cykl artykułów pt. „Historia jednego przedmiotu”, prezentowaliśmy w nich nasze najciekawsze eksponaty i opisywaliśmy ich historię.

Ten odcinek to druga część opowieści o tym, co krył grób gockiej księżniczki.

Spośród różnego rodzaju ozdób, które nosiły gockie elegantki, do najbardziej spektakularnych należą bransolety. Najczęściej wykonywano je z brązu, rzadziej ze srebra. Na przestrzeni lat zmieniały one swoje kształty. Początkowo były wykonywane z okrągłego drutu bez żadnych zdobień. Z biegiem czasu i modą ich kształty zmieniały się, a zdobienie stawało się bardziej wyrafinowane.

Nasza Księżniczka była kobietą wyjątkową pod wieloma względami. Nie dość, że na każdej ręce miała po dwie bransolety różnego typu, to na dodatek wszystkie cztery wykonano ze srebra.

Dwie srebrne bliźniacze bransolety żmijowate, których nazwa pochodzi od kształtu zakończeń przypominających głowę żmii, są masywne i wykonane z dobrego srebra. Noszą ślady długiego używania, gdyż ornament miejscami uległ zatarciu. Kabłąk w przekroju jest półkolisty, ze spłaszczonymi obrzeżeniami zdobionymi liniami perełkowymi; w połowie długości przewężony przez skucie założonych brzegów. Baza zakończenia z poprzecznymi rowkami, między którymi znajduje się ozdobny wężyk. Szyjka gładka, nieznacznie szersza od bazy. Główka tarczki wypukła, z wąską kryzą zdobioną perełkowaniem. Po stronie spodniej, na niezagładzonej powierzchni widać jeszcze liczne ślady pociągnięć żłobkowym dłutem. Świadczą one o odlaniu bransolety w formie na wosk tracony. Polegało to na tym, że formowano model przedmiotu z wosku, następnie oblepiano go gliną, a do tak powstałej formy wlewano metal. Widoczne ślady mogły powstać tylko przy wygładzaniu woskowego modelu, po wytopieniu wosku pozostały w formie i siłą rzeczy następnie pojawiły się na odlewie.

Pozostałe dwie to tzw. bransolety wężykowe z zapięciami maskowanymi w ozdobnych kapsułkach. Kabłąki wykonano z okrągłego w przekroju drutu wyginanego meandrowato; jednym końcem drut wklepany jest w kolistą płytkę, stanowiącą denko kapsułki, a drugi koniec jest wolny, zgięty i zaopatrzony w mały guzek służący do zahaczenia w otworku denka i tym samym do zamknięcia bransolety. Kapsułka ma kształt puszki z wąską listwą dookolną i tarczką z blachy, dekorowaną filigranem i granulacją; poszczególne jej elementy połączone są lutem opartym na stopach srebra. Dekoracja tarczek ma układ koncentryczny: na obrzeżeniu znajduje się podwójny pierścień filigranowy, bliżej środka kolejno: wieniec z granulek, następny pierścień z filigranu i wieniec z bardzo drobnych granulek, ślimacznicowo ułożony gładki drucik i wreszcie pośrodku, w małym pierścieniu filigranowym, osadzony jest guz z tłoczonej blaszki, a w nim duża granulka.

Niezaprzeczalnie, Księżniczka miała dobry gust, lubiła ładne (wyrafinowane wręcz) przedmioty i była zapewne ulubioną klientką jakiegoś wędrownego złotnika. Zaś cenny kruszec do wykonania tych ozdób pozyskano najpewniej z rzymskich denarów – srebrnych monet, którymi kupcy płacili za bursztyn.

Bransolety można zobaczyć na muzealnej ekspozycji „Skarby Gotów” – Nieśmiertelność kobiecości. O kilku innych przedmiotach towarzyszących gockiej księżniczce już wkrótce, w kolejnych odcinkach cyklu „Historia jednego przedmiotu”.

Na podstawie: Jerzy Okulicz-Kozaryn, Magdalena Natuniewicz – Sekuła „Księżniczka gocka z Weklic”, Malbork, 2005

Grzegorz Stasiełowicz, Kustosz Muzeum Archeologiczno-Historycznego w Elblągu

Artykuł Bransolety gockiej elegantki pochodzi z serwisu Muzeum Edukacja.

Tajemnice grobu gockiej księżniczki

^{(Historia jednego przedmiotu cz. 8)}

Wspólnie z Elbląską Gazetą Internetową portEl.pl publikowaliśmy cykl artykułów pt. „Historia jednego przedmiotu”, prezentowaliśmy w nich nasze najciekawsze eksponaty i opisywaliśmy ich historię.

W tym odcinku o grobie gockiej księżniczki

Na jednym z pagórków na południowym skraju Wysoczyzny Elbląskiej znajduje się cmentarzysko ludności gockiej, która zamieszkiwała tam od pierwszego do czwartego wieku n.e. W trakcie badań archeologicznych w jednym z grobów odkryto szczątki starszej pani w wieku około 60-65 lat. Na przestrzeni dziejów znajdziemy wiele przykładów pokazujących jak honorowano wybitne postaci poprzez budowanie odpowiednich do ich rangi grobów. Podobnie było w przypadku „Księżniczki gockiej”. Jej pochówek jest jednym z najbardziej znamienitych na całym cmentarzysku. Jego forma i znalezione w nim dary podkreślają wyjątkowość złożonej w nim osoby.

Przy południowym krańcu skrzyni w osi grobu ustawiono pierwotnie stelę kamienną. W jednym z jej narożników znajdowały się też trzy naczynia – w całości zachowana misa gliniana wykonana techniką wytłaczania (tzw. terra sigillata), lekko spękany glazurowany fajansowy pucharek (typu scyphos) z zieloną angobą oraz brązowy kociołek skośnie żłobkowany, zgnieciony pod ciężarem ziemi. Przy szkielecie „księżniczki” leżały części stroju oraz wyjątkowo liczne ozdoby i biżuteria: brązowa igła, złota klamerka esowata, dwa złote paciorki, trzy srebrne zapinki, pozłacana zapinka tarczowata z podwójnym portretem cesarzy Marka Aureliusza i Lucjusza Werusa, brązowa sprzączka do pasa z resztkami skóry i brązowa końcówka rzemienia a także cztery srebrne bransolety.

Szczególnie intrygującym przedmiotem jest zapinka tarczowata. Na okrągłą tarczkę ze srebrnej blachy została nalutowana srebrna folia z wytłoczonymi portretami cesarzy Marka Aureliusza i Lucjusza Werusa, współrządzącymi Cesarstwem Rzymskim w latach 164-169. Na tarczkę foliową nałożono również i przylutowano obrzeżenie z takiej samej folii z odciśniętym plastycznie motywem wieńca laurowego. Na obu foliach zachowały.

Koniecznie trzeba zauważyć identyczność w najdrobniejszych szczegółach wizerunków wykonanych na zapince z oficjalnym podwójnym portretem cesarzy wykonanym na dworze rzymskim, wyrażającym ideę Concordiae augustorum (tj. zgody), ze względów propagandowych reprodukowanym w tysiącach egzemplarzy na monetach, medalionach, intagliach (szlachetnych lub półszlachetnych kamieniach zdobionych reliefem) oraz rozpowszechnionych w Rzymie i wszystkich prowincjach. Podstawą odcisku na zapince zapewne było właśnie intaglio, co potwierdza m.in. wyraźny relief, głębszy niż na medalach, a charakterystyczny dla gemm, oraz wreszcie wysoki poziom artystyczny przedstawienia na którym wykonano odcisk w folii, właściwy tylko najlepszym kopiom dzieł gliptyki – sztuki rzeźbienia w kamieniach szlachetnych lub półszlachetnych – pochodzącym z wyspecjalizowanych warsztatów.

Tę niezwykłą zapinkę obejrzeć można na muzealnej wystawie „Skarby Gotów”, zaś o innych zabytkach towarzyszących gockiej księżniczce będzie można przeczytać już wkrótce, w kolejnych odcinkach cyklu „Historia jednego przedmiotu”.

Na podstawie: Jerzy Okulicz-Kozaryn, Magdalena Natuniewicz – Sekuła „Księżniczka gocka z Weklic”, Malbork, 2005)

Grzegorz Stasiełowicz, kustosz Muzeum Archeologiczno-Historycznego w Elblągu

Artykuł Tajemnice grobu gockiej księżniczki pochodzi z serwisu Muzeum Edukacja.