Tajemnicze szkatułki

^{(Historia jednego przedmiotu cz. 107)}

Wspólnie z Elbląską Gazetą Internetową portEl.pl publikowaliśmy cykl artykułów pt. „Historia jednego przedmiotu”, prezentowaliśmy w nich nasze najciekawsze eksponaty i opisywaliśmy ich historię.

Zdjęcie: Muzeum Archeologiczno-Historyczne w Elblągu

Dziś będzie o szkatułkach.

Na wystawie „ Goci”, w gablocie imitującej wóz rzymskiego kupca, stoi niepozorny przedmiot – szkatułka. Nie jest zabytkiem, a jedynie rekonstrukcją wykonaną na podstawie zachowanych śladów organicznych oraz żelaznych okuć. Jest jednym z najbardziej tajemniczych elementów wyposażenia grobów wielbarskich kobiet, a owa tajemniczość podyktowana jest zarówno stanem (nie) zachowania, w jakim szkatułki takie są odkrywane, jak i tym, że nie bardzo wiemy, po co były wkładane do grobu zmarłej.

Prezentowana na naszej wystawie rekonstrukcja została wykonana na podstawie śladów i resztek organicznych, odkrytych w grobie na cmentarzysku w Weklicach, przez Wojciecha Sławińskiego. Wykonano ją z drewna wierzbowego, a okucia i zamek z kluczem z żelaza. Jej wielkość odpowiada zadokumentowanym w komorze grobowej śladom. Nie udało się ustalić, czy powierzchnie jej ścian i wieka były gładkie, czy zdobione w jakikolwiek sposób.

Skrzynki szkatułek wykonywano z różnego rodzaju drewna, bardzo często zaopatrując je we wzmacniające ich konstrukcje okucia, najczęściej żelazne, czasami z brązu. W grobach najczęściej układano je w okolicy nóg zmarłej, czasem też tuż nad głową. Nie umiemy stwierdzić, czy za miejscem złożenia kryła się jakaś głębsza intencja. Najmniej poznaną sprawą pozostaje zawartość szkatułki. Mamy chyba do czynienia ze spotkaniem przeszłości z teraźniejszością poprzez tzw. pierwiastek kobiecy. Co możemy bowiem znaleźć w szkatułkach, które stoją w naszych domach, np. w łazienkach lub na komodach?

W większości z nich znajdziemy biżuterię lub temu podobne drobiazgi, w innych fragmenty szmatek, guziki i fragmenty biżuterii, a w jeszcze innych drobne papierki lub inne, cenne dla ich właścicielki rzeczy. Podobnie zapewne było dwa tysiące lat temu. Nie jesteśmy jednak dzisiaj w stanie określić, co było aż tak cenne, że musiało towarzyszyć swej właścicielce w zaświatach. Jako że w większości przypadków po zawartości szkatułek nie został nawet ślad, domyślać się jedynie możemy, że chowano w nich jakieś rzeczy wykonane z materiałów organicznych. Może to były jakieś tkaniny, może zioła lub jedzenie – tego nie możemy potwierdzić, dlatego na razie szkatułki, które składano do grobów gockich kobiet, pozostają owiane nutką tajemnicy.

Grzegorz Stasiełowicz, Muzeum Archeologiczno-Historyczne w Elblągu

Artykuł Tajemnicze szkatułki pochodzi z serwisu Muzeum Edukacja.

Brązowe puzderka

^{(Historia jednego przedmiotu cz. 104)}

Wspólnie z Elbląską Gazetą Internetową portEl.pl publikowaliśmy cykl artykułów pt. „Historia jednego przedmiotu”, prezentowaliśmy w nich nasze najciekawsze eksponaty i opisywaliśmy ich historię.

Zdjęcie: Muzeum Archeologiczno-Historyczne w Elblągu

Dziś będzie o „magicznych” puzderkach.

W trzech grobach (dwa kobiece oraz grób dziecka) odkrytych na weklickiej nekropoli, pomiędzy różnego rodzaju ozdobami, znaleziono kilka maleńkich, brązowych puzderek składających się z pojemnika i zamknięcia. W dwóch przypadkach obie części połączone były brązowym łańcuszkiem.

Tego rodzaju zabytki w największej ilości występują w północnej części Polski oraz wyspach duńskich. W większości przypadków interpretowano je jako główną ozdobę naszyjników. Wyjątkiem są znaleziska weklickie. Otóż w żadnym z trzech grobów nie znaleziono śladów skazujących na użycie ich w kolii. W dwóch sytuacjach znaleziono je w ich pobliżu, jednak towarzyszyły im także inne przedmioty oraz ślady po lnianym woreczku. Co sugeruje, że być może wszystkie były w nim schowane i były podwieszone do kolii. W jednym przypadku puzderko zostało schowane do małej drewnianej szkatułki, którą w ręku trzymała zmarła kobieta.

Interpretacja tego typu znalezisk jest dość trudna. Można je traktować dwojako. Z jednej strony, dość zwyczajnie jako okazałą, ze względu na wielkość i bogaty ornament, ozdobę kolii, z którą można się było „obnosić”. Z drugiej, z powodu sposobu noszenia oraz inne przedmioty znajdowane wokół można je zaliczyć do sfery sacrum. Ta część życia jest najbardziej ulotna i trudna do uchwycenia w materiale archeologicznym. Obecnie, wielu naukowców uważa, że puzderko samo w sobie nie było „magiczne”, było jednak pojemnikiem na „magiczne” przedmioty – amulety. W pojemnikach znalezionych na wyspach duńskich odkrywano drobne fragmenty tkanin, roślin, przedmiotów ze srebra. W przypadku Weklic, w jednym z puzderek ukryto srebrną rzymska monetę (denar Trajana) z wybitym otworkiem.

W Imperium Rzymskim podobną rolę jak puzderka, tj. pojemników na amulety, pełniły tzw bulle, których tradycję noszenia Rzymianie przejęli od Etrusków. I chociaż brak jest jakichkolwiek materialnych śladów powiązań pomiędzy obydwoma przedmiotami, nie można tego wykluczyć wykluczyć, bowiem idee zazwyczaj śladu nie zostawiają.

Grzegorz Stasiełowicz, Muzeum Archeologiczno-Historyczne w Elblągu

Artykuł Brązowe puzderka pochodzi z serwisu Muzeum Edukacja.

Bursztynowe kolie

^{(Historia jednego przedmiotu cz. 75)}

Wspólnie z Elbląską Gazetą Internetową portEl.pl publikowaliśmy cykl artykułów pt. „Historia jednego przedmiotu”, prezentowaliśmy w nich nasze najciekawsze eksponaty i opisywaliśmy ich historię.

Dziś o bursztynowych koliach.

Dzisiaj nie trzeba nikogo przekonywać, że tym, co najwidoczniej określa człowieka, jest jego strój. Wyraża on stosunek do świata, określa gust, jest wyrazem samooceny, odzwierciedleniem obecnie panującej mody, oddaje też – w sposób zamierzony – status majątkowy.

Ponieważ było i tak w przeszłości, gromadząc jak najszerszą wiedzę o mieszkańcach naszych ziem w pradziejach, archeolodzy badający cmentarzyska próbują odtworzyć również ich sposób ubierania. Zadanie jest wyjątkowo trudne, gdyż tkaniny na ogół nie zachowały się wcale, a jeśli już, to tylko w postaci szczątkowej.

Jedynymi elementami strojów, które przetrwały, są wszelkiego rodzaju ozdoby. Na podstawie ich umiejscowienia na szkielecie można domyślać się sposobu ich wykorzystania oraz rodzaju strojów, jakie ówcześnie były noszone.

Na podstawie znalezisk grobowych możemy stwierdzić, że jednymi z najlepiej ubranych kobiet, które zamieszkiwały nasz region, były przedstawicielki plemion gockich i gepidzkich.

Na przestrzeni blisko czterystu lat przebywania Gotów na tutejszych ziemiach, ozdoby stroju kobiecego ulegały licznym modyfikacjom pod względem formy, nie zmieniał się natomiast podstawowy ich zestaw. Należały do niego bransolety, zapinki, broszki, kolie z paciorków i wisiorków oraz pasy z okuciami. Ponieważ moda zmienia się, obok podstawowego zestawu pojawiały się co jakiś czas liczne drobne ozdoby, które go uzupełniały i upiększały. Były to np. blaszki w kształcie „półksiężyca” – tzw. lunule czy zawieszki w kształcie wiaderek.

Obok licznych ozdób z metalu najważniejsze miejsce zajmowały kolie i naszyjniki. Najczęściej wykonywano je z paciorków bursztynowych oraz szklanych. Wielokrotnie w grobach napotykano zestawy paciorków bursztynowych poprzedzielanych szklanymi przekładkami, które razem tworzyły niezwykle malowniczą całość.

Jednak najbardziej efektowne kolie zostały wykonane z samych bursztynów. Zadziwiająca jest różnorodność form paciorków oraz ich rozmiarów. Jedną z najprostszych form, jakie stosowano w koliach są płaskie, niewielkie krążki. Kolejne to nieco większe lekko beczułkowate paciorki, określane przez specjalistów mianem „płasko-kulistych”. Odrębną kategorię stanowią paciorki i pojedyncze wisiorki, którym nadano bardziej wyszukaną formę. Bywają więc płaskie o wrzecionowatym kształcie, wieloboczne oraz te najbardziej fantazyjne – przypominające kształtem bałwanka czy cyfrę 8, zwane dlatego „ósemkowatymi”. Poza nimi na osobną wzmiankę zasługują kolie wykonane z wielkich, często o średnicy 4-5 centymetrów, paciorów. Nie mają one może zbyt wyszukanych kształtów ale ich wielkość, jakość bursztynu oraz precyzja, z jaką zostały wykonane, wzbudza podziw i zachwyt do dnia dzisiejszego.

Wiele z opisanych wyżej paciorków, wisiorków i naszyjników bursztynowych możecie Państwo oglądać na wystawie „Goci. Znad Bałtyku do Rzymu” prezentowanej w naszym Muzeum. Szczególnie Panie zapraszamy do obejrzenia, jak dwa tysiące la temu ozdabiały swoje stroje kobiety korzystając z naszego cennego, rodzimego złota Bałtyku.

Grzegorz Stasiełowicz, kustosz Muzeum Archeologiczno-Historycznego w Elblągu

Artykuł Bursztynowe kolie pochodzi z serwisu Muzeum Edukacja.

Biżuteria starożytnej damy

^{(Historia jednego przedmiotu cz. 64)}

Wspólnie z Elbląską Gazetą Internetową portEl.pl publikowaliśmy cykl artykułów pt. „Historia jednego przedmiotu”, prezentowaliśmy w nich nasze najciekawsze eksponaty i opisywaliśmy ich historię. Dzisiaj o tym, co znaleźli na cmentarzysku gockim w Weklicach.

Jakkolwiek z powodu swego przepychu cały pochówek zasługuje na szczególne zainteresowanie, uwagę przykuwają dwie, wyróżniające się kształtem, wielkością i bogactwem zdobienia zapinki. Z racji swojej wielkości przez specjalistów zaliczane do typu tzw. monstruoso. Wykonane z niezwykłym kunsztem i pietyzmem oraz z ogromną dbałością o detale, wyróżniają się spośród innych tego typu trójkątnym ukształtowanie nóżek. Niezwykle tajemniczym elementem zdobienia tych zapinek są antropomorficzne wizerunki, które artysta umieścił na złotych „języczkach” pochewek – miejscach zamknięcia igły w obu zapinkach. Widać tam męską postać z wyraźnie przedstawioną głową, z tzw. celtyckimi oczami, nosem oraz włosami lub hełmem. Interesującym szczegółem tego wizerunku jest spleciona w dwa długie warkocze broda. Reszta postaci jest przedstawiona bardzo schematycznie.

Obecność tak unikatowych zapinek monstrualnych w kobiecych grobach uznawana jest powszechnie w archeologii za wyznacznik wysokiej pozycji, którą owe niewiasty zajmowały pośród swojej społeczności. Można więc bezpiecznie wysnuć wniosek, że kobieta pochowana w opisywanym grobie była najpewniej kapłanką-wróżką-rozdawczynią amuletów, o których istnieniu i dużym znaczeniu wśród germańskich plemion pisali starożytni autorzy. Najbardziej znane z nich to Veleda, która przewodziła Brukterom oraz wróżka Ganna, która wraz z królem Semnonów Masyosem przebywała na dworze cesarza Domicjana.

Prawdopodobnie nasza dama zmarła około połowy III wieku n.e. Jej niezwykłą biżuterię można zobaczyć na wystawie ”Goci. Znad Bałtyku do Rzymu” w Muzeum Archeologiczno-Historycznym w Elblągu, do czego serdecznie zachęcamy.

Grzegorz Stasiełowicz, kustosz Muzeum Archeologiczno-Historycznego w Elblągu

Artykuł Biżuteria starożytnej damy pochodzi z serwisu Muzeum Edukacja.

Misa Księżniczki Gockiej

^{(Historia jednego przedmiotu cz. 21)}

Wspólnie z Elbląską Gazetą Internetową portEl.pl publikowaliśmy cykl artykułów pt. „Historia jednego przedmiotu”, prezentowaliśmy w nich nasze najciekawsze eksponaty i opisywaliśmy ich historię.

Dziś prezentujmy gliniane naczynie należące do Księżniczki Gockiej.

W swoją ostatnią drogę Księżniczka Gocka podążyła wyposażona w liczne, rzadko spotykane przedmioty. Spośród nich na szczególną uwagę zasługuje zachowana w całości gliniana misa, tzw. terra sigillata.

Jest to naczynie wykonane techniką wytłaczania. Zrobiono je niezwykle starannie. Jego powierzchnia jest dobrej jakości, ma czysty, ciemnopomarańczowy kolor. Niestety relief ornamentu, w wyniku używania, lekko się przetarł, a wnętrze miejscami zostało uszkodzone.

Powierzchnia misy ma dwie różne strefy, tj. pas bez zdobienia oraz ornament, który schodzi aż do wyraźnie wydzielonej, owalnej stopki. Kompozycja ornamentu zbudowana jest z pól okrągłych (medalion) i prostokątnych (metopa). Część ornamentowana jest oddzielona od gładkiej rodzajem draperii (feston).

Motywy użyte do zdobienia naczynia powtarzają się. Artysta przedstawił zarówno postaci ludzkie jak i zwierząt. Na jednym z pól znajduje się scena erotyczna, na kolejnym bóg Apollo, który siedząc na krześle gra na lirze, a na innym widać atletę trzymającego liść; prawdopodobnie palmowy. Świat zwierząt reprezentują gęś i lew. Lew na jednym polu ukazany jest w biegu, a na drugim w pozycji siedzącej. Poszczególne pola oddzielone są od siebie plastycznym zdobieniem, tzw. jodełką.

Opisane wyżej charakterystyczne cechy stylistyczne całego zestawu dekoracyjnego naczynia terra sigillata z Weklic wskazują, że powstało ono w środkowogallijskim (dziś teren południowej Francji) warsztacie z okolic Lezoux, najprawdopodobniej u mistrza Cinnamusa pod koniec II w. n.e. Naczynie mogło trafić w rejon ujścia Wisły nie klasycznym lądowym szlakiem bursztynowym, a drogą morską, tzw. bałtycką. Wskazują na to znaleziska podobnych naczyń z Danii i Skandynawii.

Naczynia takie były bardzo często używane na co dzień. Przy czym, nawet na terenie cesarstwa rzymskiego, należały do kategorii wyrobów luksusowych. Czy coś na kształt odświętnej porcelany, którą wykorzystuje się dość rzadko i tylko z ważnego powodu.

Nie wiemy, z jakiej okazji trafiła w ręce naszej księżniczki. Może był to szczególny podarunek, może po prostu codzienny przedmiot na miarę rangi jej właścicielki.

Tymczasem ten piękny przedmiot zobaczyć można na wystawie: Historia Gocka. Nieśmiertelność kobiecości, w budynku Podzamcza Muzeum Archeologiczno-Historycznego w Elblągu.

Od jesieni znajdzie swoje stałe miejsce na nowej ekspozycji: Goci. Znad Bałtyku do Rzymu.

Grzegorz Stasiełowicz, kustosz Muzeum Archeologiczno-Historycznego w Elblągu

Artykuł Misa Księżniczki Gockiej pochodzi z serwisu Muzeum Edukacja.

Bransolety gockiej elegantki

^{(Historia jednego przedmiotu cz. 10)}

Wspólnie z Elbląską Gazetą Internetową portEl.pl publikowaliśmy cykl artykułów pt. „Historia jednego przedmiotu”, prezentowaliśmy w nich nasze najciekawsze eksponaty i opisywaliśmy ich historię.

Ten odcinek to druga część opowieści o tym, co krył grób gockiej księżniczki.

Spośród różnego rodzaju ozdób, które nosiły gockie elegantki, do najbardziej spektakularnych należą bransolety. Najczęściej wykonywano je z brązu, rzadziej ze srebra. Na przestrzeni lat zmieniały one swoje kształty. Początkowo były wykonywane z okrągłego drutu bez żadnych zdobień. Z biegiem czasu i modą ich kształty zmieniały się, a zdobienie stawało się bardziej wyrafinowane.

Nasza Księżniczka była kobietą wyjątkową pod wieloma względami. Nie dość, że na każdej ręce miała po dwie bransolety różnego typu, to na dodatek wszystkie cztery wykonano ze srebra.

Dwie srebrne bliźniacze bransolety żmijowate, których nazwa pochodzi od kształtu zakończeń przypominających głowę żmii, są masywne i wykonane z dobrego srebra. Noszą ślady długiego używania, gdyż ornament miejscami uległ zatarciu. Kabłąk w przekroju jest półkolisty, ze spłaszczonymi obrzeżeniami zdobionymi liniami perełkowymi; w połowie długości przewężony przez skucie założonych brzegów. Baza zakończenia z poprzecznymi rowkami, między którymi znajduje się ozdobny wężyk. Szyjka gładka, nieznacznie szersza od bazy. Główka tarczki wypukła, z wąską kryzą zdobioną perełkowaniem. Po stronie spodniej, na niezagładzonej powierzchni widać jeszcze liczne ślady pociągnięć żłobkowym dłutem. Świadczą one o odlaniu bransolety w formie na wosk tracony. Polegało to na tym, że formowano model przedmiotu z wosku, następnie oblepiano go gliną, a do tak powstałej formy wlewano metal. Widoczne ślady mogły powstać tylko przy wygładzaniu woskowego modelu, po wytopieniu wosku pozostały w formie i siłą rzeczy następnie pojawiły się na odlewie.

Pozostałe dwie to tzw. bransolety wężykowe z zapięciami maskowanymi w ozdobnych kapsułkach. Kabłąki wykonano z okrągłego w przekroju drutu wyginanego meandrowato; jednym końcem drut wklepany jest w kolistą płytkę, stanowiącą denko kapsułki, a drugi koniec jest wolny, zgięty i zaopatrzony w mały guzek służący do zahaczenia w otworku denka i tym samym do zamknięcia bransolety. Kapsułka ma kształt puszki z wąską listwą dookolną i tarczką z blachy, dekorowaną filigranem i granulacją; poszczególne jej elementy połączone są lutem opartym na stopach srebra. Dekoracja tarczek ma układ koncentryczny: na obrzeżeniu znajduje się podwójny pierścień filigranowy, bliżej środka kolejno: wieniec z granulek, następny pierścień z filigranu i wieniec z bardzo drobnych granulek, ślimacznicowo ułożony gładki drucik i wreszcie pośrodku, w małym pierścieniu filigranowym, osadzony jest guz z tłoczonej blaszki, a w nim duża granulka.

Niezaprzeczalnie, Księżniczka miała dobry gust, lubiła ładne (wyrafinowane wręcz) przedmioty i była zapewne ulubioną klientką jakiegoś wędrownego złotnika. Zaś cenny kruszec do wykonania tych ozdób pozyskano najpewniej z rzymskich denarów – srebrnych monet, którymi kupcy płacili za bursztyn.

Bransolety można zobaczyć na muzealnej ekspozycji „Skarby Gotów” – Nieśmiertelność kobiecości. O kilku innych przedmiotach towarzyszących gockiej księżniczce już wkrótce, w kolejnych odcinkach cyklu „Historia jednego przedmiotu”.

Na podstawie: Jerzy Okulicz-Kozaryn, Magdalena Natuniewicz – Sekuła „Księżniczka gocka z Weklic”, Malbork, 2005

Grzegorz Stasiełowicz, Kustosz Muzeum Archeologiczno-Historycznego w Elblągu

Artykuł Bransolety gockiej elegantki pochodzi z serwisu Muzeum Edukacja.

Tajemnice grobu gockiej księżniczki

^{(Historia jednego przedmiotu cz. 8)}

Wspólnie z Elbląską Gazetą Internetową portEl.pl publikowaliśmy cykl artykułów pt. „Historia jednego przedmiotu”, prezentowaliśmy w nich nasze najciekawsze eksponaty i opisywaliśmy ich historię.

W tym odcinku o grobie gockiej księżniczki

Na jednym z pagórków na południowym skraju Wysoczyzny Elbląskiej znajduje się cmentarzysko ludności gockiej, która zamieszkiwała tam od pierwszego do czwartego wieku n.e. W trakcie badań archeologicznych w jednym z grobów odkryto szczątki starszej pani w wieku około 60-65 lat. Na przestrzeni dziejów znajdziemy wiele przykładów pokazujących jak honorowano wybitne postaci poprzez budowanie odpowiednich do ich rangi grobów. Podobnie było w przypadku „Księżniczki gockiej”. Jej pochówek jest jednym z najbardziej znamienitych na całym cmentarzysku. Jego forma i znalezione w nim dary podkreślają wyjątkowość złożonej w nim osoby.

Przy południowym krańcu skrzyni w osi grobu ustawiono pierwotnie stelę kamienną. W jednym z jej narożników znajdowały się też trzy naczynia – w całości zachowana misa gliniana wykonana techniką wytłaczania (tzw. terra sigillata), lekko spękany glazurowany fajansowy pucharek (typu scyphos) z zieloną angobą oraz brązowy kociołek skośnie żłobkowany, zgnieciony pod ciężarem ziemi. Przy szkielecie „księżniczki” leżały części stroju oraz wyjątkowo liczne ozdoby i biżuteria: brązowa igła, złota klamerka esowata, dwa złote paciorki, trzy srebrne zapinki, pozłacana zapinka tarczowata z podwójnym portretem cesarzy Marka Aureliusza i Lucjusza Werusa, brązowa sprzączka do pasa z resztkami skóry i brązowa końcówka rzemienia a także cztery srebrne bransolety.

Szczególnie intrygującym przedmiotem jest zapinka tarczowata. Na okrągłą tarczkę ze srebrnej blachy została nalutowana srebrna folia z wytłoczonymi portretami cesarzy Marka Aureliusza i Lucjusza Werusa, współrządzącymi Cesarstwem Rzymskim w latach 164-169. Na tarczkę foliową nałożono również i przylutowano obrzeżenie z takiej samej folii z odciśniętym plastycznie motywem wieńca laurowego. Na obu foliach zachowały.

Koniecznie trzeba zauważyć identyczność w najdrobniejszych szczegółach wizerunków wykonanych na zapince z oficjalnym podwójnym portretem cesarzy wykonanym na dworze rzymskim, wyrażającym ideę Concordiae augustorum (tj. zgody), ze względów propagandowych reprodukowanym w tysiącach egzemplarzy na monetach, medalionach, intagliach (szlachetnych lub półszlachetnych kamieniach zdobionych reliefem) oraz rozpowszechnionych w Rzymie i wszystkich prowincjach. Podstawą odcisku na zapince zapewne było właśnie intaglio, co potwierdza m.in. wyraźny relief, głębszy niż na medalach, a charakterystyczny dla gemm, oraz wreszcie wysoki poziom artystyczny przedstawienia na którym wykonano odcisk w folii, właściwy tylko najlepszym kopiom dzieł gliptyki – sztuki rzeźbienia w kamieniach szlachetnych lub półszlachetnych – pochodzącym z wyspecjalizowanych warsztatów.

Tę niezwykłą zapinkę obejrzeć można na muzealnej wystawie „Skarby Gotów”, zaś o innych zabytkach towarzyszących gockiej księżniczce będzie można przeczytać już wkrótce, w kolejnych odcinkach cyklu „Historia jednego przedmiotu”.

Na podstawie: Jerzy Okulicz-Kozaryn, Magdalena Natuniewicz – Sekuła „Księżniczka gocka z Weklic”, Malbork, 2005)

Grzegorz Stasiełowicz, kustosz Muzeum Archeologiczno-Historycznego w Elblągu

Artykuł Tajemnice grobu gockiej księżniczki pochodzi z serwisu Muzeum Edukacja.