Dama z Truso

^{(Historia jednego przedmiotu cz. 118)}

Wspólnie z Elbląską Gazetą Internetową portEl.pl publikowaliśmy cykl artykułów pt. „Historia jednego przedmiotu”, prezentowaliśmy w nich nasze najciekawsze eksponaty i opisywaliśmy ich historię.

Dziś będzie o damie z Truso.

W trakcie prac wykopaliskowych w osadzie Truso odkryto trzy zawieszki z wyobrażeniem kobiet w długich sukniach. Były to niewielkie, około 3-centymetrowe, jednostronne plakietki zaopatrzone w uszko do zawieszania. Dwie srebrne przedstawiają postać z profilu, zaś ołowiana prezentuje kobiecą postać „en face”. Jak ustalił wcześniej wybitny znawca okresu wikińskiego prof. Władysław Duczko, tego typu zawieszki obrazowały w społecznościach nordyckich „wizerunki kobiet z wyższych sfer, które zakładały najpiękniejsze szaty na ważne wydarzenia, takie jak ceremonie religijne czy uczty w halach”. Służyły one manifestowaniu porządku hierarchicznego i wytwarzaniu więzi społecznych. Same zaś zawieszki przedstawiające takie kobiety-arystokratki, były atrybutem tożsamości społecznej, znakiem przynależności do określonej grupy.

Jedna z tych zawieszek posiada dwa elementy, które moim zdaniem dają podstawę do innej interpretacji tej miniaturowej figurki (ryc. 1). Pierwszy z nich to wyraźnie zaznaczona na sukni długa wstęga (fasciae) o charakterze ceremonialnym, drugi to trzymany na ramieniu podłużny przedmiot.

Wstęgi wywodzą się z noszonych w starożytnej Grecji, zarówno przez mężczyzn, jak i kobiety długich, białych szat, które były często spinane na piersi. W Rzymie początkowo były strojem wyłącznie kobiet. Zwyczaj noszenia wstęgi (głównie purpurowej barwy) jako ozdoby togi i symbolu rangi zajmowanego stanowiska przyjęli z czasem cesarscy urzędnicy. Chrześcijanie nadali wstędze charakter liturgiczny, dziś znany jako stuła.

Długi przedmiot, oparty na ramieniu i trzymamy w zgiętej w łokciu ręce, jest prawdopodobnie również ważnym atrybutem znaczenia lub wyjątkowej pozycji społecznej wyobrażonej na zawieszce postaci kobiecej.

Analogiczne zawieszki odkryto na cmentarzysku w Birce, zaś fragment ceramicznej formy odlewniczej takiej zawieszki znaleziono w Starej Ładodze. Na wszystkich tych przedmiotach wyraźnie zaznaczone są szarfy oraz długie przedmioty oparte na ramieniu i trzymany w zgiętej w łokciu ręce. Wskazuje to na nieprzypadkową obecność tych atrybutów na figurkach kobiet i może świadczyć, że wszystkie omówione powyżej zawieszki (oraz forma odlewnicza) wyobrażają konkretną, znaną wytwórcy postać. Czy była to najsławniejsza z bogiń Freja, na co zwrócił uwagę A. Plochov interpretując fragment formy odlewniczej ze Starej Ładogi, czy też kobieta pełniąca w społeczności nordyjskiej funkcję kapłanki – to pytanie czeka jeszcze na ostateczne rozstrzygnięcie. Tymczasem zawieszkę można zobaczyć na wystawie Truso w elbląskim muzeum.

dr Marek F. Jagodziński, starszy kustosz Muzeum Archeologiczno-Historycznego w Elblągu

Artykuł Dama z Truso pochodzi z serwisu Muzeum Edukacja.

Szalony Loki z Truso

^{(Historia jednego przedmiotu cz. 65)}

Wspólnie z Elbląską Gazetą Internetową portEl.pl publikowaliśmy cykl artykułów pt. „Historia jednego przedmiotu”, prezentowaliśmy w nich nasze najciekawsze eksponaty i opisywaliśmy ich historię. Dziś okolice, bo wiele przedmiotów, które odkryto w Truso, posiada wyjątkowe, związane ze sferą wierzeń i magii znaczenie. Ciekawe jest okucie pasa z głowami, które należy uznać za wizerunek Lokiego, jednej z najdziwniejszych i najbardziej zagadkowych postaci skandynawskiej mitologii .

Niewątpliwie interesującym przedmiotem jest odkryte w 2000 roku okucie pasa. Skomponowano je z dwóch stykających się ze sobą głów ludzkich w pozycji en face. Głowy posiadają bardzo wyraziste twarze z wyłupiastymi oczami, długimi wąsami opadającymi ukośnie w dół i spiczastymi brodami; włosy ułożono w poziome fałdy-warkocze.

Idąc śladem wytyczonym przez wybitnego znawcę mitologii wikińskiej profesora Władysława Duczko, znalezione w Truso głowy z okucia pasa należy uznać za wizerunek Lokiego, który był jedną z najdziwniejszych i najbardziej zagadkowych postaci skandynawskiej mitologii epoki wikingów. W źródłach do poznania mitologii wikingów, takich jak Edda poetycka; Edda prozatorska i Krąg ziemski Snorriego Sturlusona, znajdują się liczne opowieści o tym, jak pokrętne, niezrozumiałe, często zdradzieckie i demoniczne postępki Lokiego doprowadziły do olbrzymiego wzbogacenia mitologicznej rzeczywistości w magiczne przedmioty i demoniczne stworzenia. Należą do nich choćby pierścień Draupnir i młot Mjöllnir oraz ośmionogi koń Sleipnir, wilk Fernir, wąż Midgardsorm, czy władczyni świata podziemnego Hel. Z tych źródeł wynika też, że to właśnie Loki przyczynił się zarówno do powstania, jak i zagłady świata podczas Ragnaröku. Nie wiadomo jednak co sprawiło, że posiadająca fatalną opinię i tak niejednoznaczna postać (olbrzym, a może As) stała się przedmiotem powszechnego kultu. Zapewne decydujące znaczenie miała tu specyfika filozoficznej i moralnej rzeczywistości społeczności nordyckich epoki wikińskiej. Najtrafniej wyraził to Władysław Duczko w swojej ostatniej książce Moce wikingów: „… od dawien dawna wierzono, iż nic tak dobrze nie utrzyma z dala od człowieka sił mu wrogich, jak sam symbol owych sił – w tym przypadku szalony, demoniczny Loki”.

Motyw głowy ludzkiej jest charakterystyczny dla sztuki skandynawskiej i sięga jej początków. Powszechnie uważa się, że Germanie zainspirowani zostali w tym względzie przez Celtów. W Skandynawii okresu wikińskiego (VIII – XI wiek) spotykamy wizerunki głów zarówno w postaci metalowych zawieszek, okuć, elementów szpil, jak też rytów kamiennych. Dotąd najbardziej znanymi znaleziskami tego typu w Polsce są: kamienny posąg zwieńczony czterema głowami, odkryty jeszcze w XIX wieku w rzece Zbrucz na zachodniej Ukrainie oraz drewniany posążek z głową o czterech twarzach znaleziony w trakcie badań wykopaliskowych prowadzonych na wyspie Wolin (lata 70. XX wieku). Opierając się na informacjach podanych przez Saxo Grammaticusa, duńskiego historyka i kronikarza z XII/XIII wieku, oba znaleziska łączono do niedawna ze Świętowitem – bóstwem czczonym przez pogańskich Słowian m.in. w Arkonie na Rugii. Ostatnie badania i studia w tych kwestiach pokazują jednak, że znaleziska te niekoniecznie mają związek z wczesnośredniowiecznymi Słowianami. Kijowscy archeolodzy Natalia Chamajko i Oleksij Komar opublikowali tezę, że Świętowit ze Zbrucza to dziewiętnastowieczne dzieło polskiego romantyka, natomiast Władysław Duczko twierdzi, że wolińska figurka Świętowita to zabytek skandynawski, na co przytacza wiele analogii pochodzących ze Skandynawii.

Skandynawskie pochodzenie tego typu wizerunków potwierdza opisane powyżej znalezisko z wikińskiego emporium Truso. Okucie pasa z Truso można oglądać w Muzeum Archeologiczno-Historycznym w Elblągu na wystawie „Truso – legenda Bałtyku” w dziale „Panteon i amulety”.

dr Marek F. Jagodziński, starszy kustosz Muzeum Archeologiczno-Historycznego w Elblągu

Artykuł Szalony Loki z Truso pochodzi z serwisu Muzeum Edukacja.

Miecz estyjski z Węziny

^{(Historia jednego przedmiotu cz. 43)}

Wspólnie z Elbląską Gazetą Internetową portEl.pl publikowaliśmy cykl artykułów pt. „Historia jednego przedmiotu”, prezentowaliśmy w nich nasze najciekawsze eksponaty i opisywaliśmy ich historię.

W tym odcinku o mieczu estyjskim.

We wczesnym średniowieczu miecze początkowo stanowiły broń drugorzędną. Główną rolę odgrywała broń drzewcowa, jak np. włócznie. Wręczane nowo wybranemu władcy, stawały się np. atrybutami królów longobardzkich. Jeden z nich, król Autaris, w 584 roku rytualnie wyznaczył granice królestwa longobardzkiego zanurzając drzewiec włóczni w wodzie. Miecz używany był dopiero po zgubieniu lub zniszczeniu włóczni.

Od czasów karolińskich (VIII – IX w.), ze względu na utrwalenie się chrześcijaństwa na zachodzie Europy, miecz staje się „orężem uświęconym”. Swoim kształtem przypomina krzyż łaciński i symbolika ta widoczna jest np. w mieczu zamurowanym w skale w kaplicy Montesiepi w Chiusdino we Włoszech. Wiąże się on z legendą o św. Galgano Guidottim, który porzucił stan rycerstwa na rzecz pustelnictwa.

W kolekcji Muzeum Archeologiczno-Historycznego znajduje się miecz odnaleziony w Węzinie, w niedalekiej odległości od wikińskiego emporium Truso. Nie należy łączyć go bezpośrednio z samą osadą, gdyż związany jest raczej z okolicznym osadnictwem staropruskim. Broń może pochodzić z grobu lub mieć związek z estyjskimi praktykami pogrzebowymi opisywanymi przez anglosaskiego podróżnika Wulfstana, który w IX wieku odwiedził Truso. Opowiadał on bowiem, że nieboszczyk leżał w domu rodzinnym od miesiąca aż nawet do pół roku w przypadku władców lub osób zamożnych. Wokół niego trwały uczty i pijatyki. Gdy nadchodził dzień spalenia zwłok, przedmioty, które pozostały po zmarłym, rozdzielano na części i układano w pewnych odległościach od domu. Najcenniejsze rzeczy znajdowały się najdalej. Po rozłożeniu przedmiotów należących do zmarłego organizowano wyścig po te bogactwa. Być może nasz miecz jest pozostałością po takich praktykach.

Lednickiego, podobne występują na terenie Niemiec, Francji, Szwajcarii, Hiszpanii i Włoch. Najbliższe nam analogie znajdujemy na terenie krajów południowego brzegu Bałtyku oraz w Rosji. Pochodzą z grobów bałtyjskich wojowników, datowane są one na XI i XII wiek.

Miecze podobne do znaleziska z Węziny występują także w skandynawskich sagach. Nazywane są Gaddhjalt, co oznaczać ma „kolczasta rękojeść”. Nazwa wywodzić się może od ochronnej funkcji jelca, stanowiącej część poprzeczną znajdującą się nad rękojeścią miecza. Oręż ten często posiadał inkrustowane inskrypcje inwokacyjne lub oznaczenia wytwórcy. Niestety stan zachowania naszej broni nie pozwala na stwierdzenie tego, czy posiadała napisy lub jakiekolwiek przedstawienia na głowni.

Węziński miecz został znaleziony podczas prac związanych z kopaniem rowów melioracyjnych pod koniec lat 60 XX wieku. Ten eksponat może być jedynie datowany poprzez analogię do innych znalezisk, dlatego przyjęto, że został wykonany ok. XI-XII wieku. Niestety w przypadku luźnego znaleziska nie ma możliwości określenia chronologii metodami archeologicznymi, gdyż nie występuje wtedy ważny dla archeologów kontekst osadniczy.

Paweł Wlizło, asystent ds. numizmatyki i historii dawnej MAH

Artykuł Miecz estyjski z Węziny pochodzi z serwisu Muzeum Edukacja.

Kompas słoneczny z Truso

 ^{(Historia jednego przedmiotu cz. 41)}

Wspólnie z Elbląską Gazetą Internetową portEl.pl publikowaliśmy cykl artykułów pt. „Historia jednego przedmiotu”, prezentowaliśmy w nich nasze najciekawsze eksponaty i opisywaliśmy ich historię.

W tym odcinku o kompasie i tajemnicach wikińskiej nawigacji.

Nawigacja na otwartych przestrzeniach morskich i oceanicznych wciąż stanowi jedną z największych zagadek okresu wikińskiego. Wiadomości przekazane w sagach skandynawskich potwierdzają penetracje otwartych przestrzeni Północnego Atlantyku przez żeglarzy norweskich i informują o trwającej prawie 400 lat regularnej żegludze między Norwegią a Grenlandią. Nawet obecność Wikingów w Ameryce Północnej jest już uznawana za fakt historyczny, jednak długo wątpliwości budziły ich nawigacyjne umiejętności.

Nie znano jeszcze wówczas kompasu magnetycznego, szukano więc informacji o tym, co mogło zastępować ten przyrząd nawigacyjny. W tej kwestii nie znajdziemy w sagach konkretnych podpowiedzi, jedynie wzmianki, „że przy dobrej pogodzie nawigator mógł podzielić horyzont (deila aettir – to znaczy mógł znaleźć kierunki), zaś przy złej widoczności gubił drogę (hafvilla)”. Informacja ta odnosi się niewątpliwie do ówczesnej wiedzy nawigacyjnej i świadczy o wykorzystywaniu pozycji ciał niebieskich dla oznaczania kursu statku.

W 1948 roku duński archeolog Christen Leif Vebæk, w trakcie badań prowadzonych na południu Grenlandii w pobliżu fiordu Uunartoq, odkrył zachowany częściowo dysk drewniany, którego chronologię określono za pomocą metody 14C na około 1000 rok. Dobrze zachowana połowa dysku pozwoliła zrekonstruować całość przedmiotu – pierwotnie posiadał on średnicę ok. 7 cm, grubość ok. 1 cm, zaś średnica umieszczonego centralnie otworu wynosiła prawdopodobnie ok. 1,7 cm. Wzdłuż obwodu tarczę oznakowano 32 wyciętymi trójkątami-zębami. Na tarczy dysku znajdowały się intencjonalnie wycięte: linia prosta, linia łukowata oraz szereg krótkich, równoległych nacięć tworzących pionowy pas. Kapitan Carl V. Sølver, badacz historii nawigacji z Kopenhagi, zwrócił uwagę na możliwość interpretacji tego znaleziska jako instrumentu do określenia położenia geograficznego w tym zwłaszcza wyznaczenia kierunku północnego. W 1978 roku szwedzki astronom Curt Roslund, badając ten zbytek odkrył, że linia prosta oraz towarzysząca jej linia łukowata to linie gnomonu. Linia prosta przedstawiała według niego deklinację (kąt między kierunkiem ku danemu obiektowi a płaszczyzną równika niebieskiego) dla okresu zrównania dnia z nocą, linia krzywa deklinację dla okresu przesilenia letniego dla szerokości geograficznej 61°N. W obu przytoczonych powyżej poglądach można mówić o interpretacji dysku jako kompasu słonecznego.

Tak oznakowana tarcza mogła być wykorzystana do określenia kierunków w czasie żeglugi. Aby określić kurs statku, obracano dysk ustawiając go w pozycji, dla której cień gnomonu stykał się z wyrytą linią gnomonu, następnie odczytywano wynik na skali-podziałce wyciętej przy krawędzi dysku. Do wyznaczenia kierunku północ-południe korygowano prawdopodobnie ustawienie tarczy zgodnie z odczytem na skali i poszukiwany kierunek ustalano łącząc środek dysku i gnomonu z najbliższym mu punktem na krzywej, w którym cień był najkrótszy w południe.

Kształt będącej tu bazową linią gnomonu zależał od szerokości geograficznej, wysokości gnomonu oraz deklinacji słońca. Podczas wypraw dalekomorskich niezbędne było posiadanie co najmniej kilku krzywych gnomonu dla uwzględnienia zmiany szerokości geograficznej i praktycznego wykorzystania ich dla celów nawigacji.

Podobnie interpretuje się dysk drewniany znaleziony na Wolinie oraz ostatnio dokonane odkrycie w Truso. W trakcie badań wykopaliskowych w strefie portowej osady Truso, w obrębie jednego z budynków odkryto siedemnaście fragmentów połamanego przedmiotu wykonanego z kości walenia. Ze względu na charakterystyczny kształt części z nich oraz wymiary i zidentyfikowane ślady użytkowania, zakwalifikowano je jako zespół będący częścią kompasu słonecznego.

Na dysku z Truso wyraźnie widoczne są wyryte linie – krzywa i prosta. Można je interpretować jako linie gnomonu dla szerokości geograficznej 54oN. Całość tak zrekonstruowanego dysku, z podziałką na krawędzi będącą zapewne odwzorowaniem 360 stopniowego podziału horyzontu, oznaczonymi na podziałce kierunkami świata i liniami gnomonu, pozwala uznać ten zabytek za najbardziej precyzyjnie wykonany z dotychczas odkrytych instrumentów nawigacyjnych z okresu wikińskiego.

Należy przypuszczać, że właścicielem kompasu słonecznego był jakiś Norweg osiadły w Truso. W zespole przedmiotów, które można łączyć z norweskim przybyszem, znajdują się też pionki do gry hnefatafl wykonane również z kości walenia. Zarówno materiał z jakiego wykonano kompas i pionki, a także możliwość zastosowania samego kompasu słonecznego (na zachód od Morza Północnego i Norweskiego na Oceanie Atlantyckim), potwierdzają ten kierunek migracji. Kim był norweski przybysz? Niewątpliwie był to znaczący wielmoża – Jarl. Świadczy o tym fakt, że miał w swoim posiadaniu dużą ilość srebra (w postaci pociętych monet) i odważników (pełniących w okresie wikińskim funkcję pieniądza). Fakt, że posiadał też kompas słoneczny może wskazywać na jego udział w wyprawach kolonizujących wyspy północnego Atlantyku – w basenie Morza Bałtyckiego nie używano takich instrumentów nawigacyjnych.

Kompas słoneczny oraz jego rekonstrukcję zobaczyć można w muzeum na wystawie Truso – Legenda Bałtyku.

dr Marek F. Jagodziński. Kustosz MAH w Elblągu

Artykuł Kompas słoneczny z Truso pochodzi z serwisu Muzeum Edukacja.

Bursztynowy krzyżyk z Truso

^{(Historia jednego przedmiotu cz. 15)}

Wspólnie z Elbląską Gazetą Internetową portEl.pl publikowaliśmy cykl artykułów pt. „Historia jednego przedmiotu”, prezentowaliśmy w nich nasze najciekawsze eksponaty i opisywaliśmy ich historię.

W tym odcinku o fragmencie bursztynowego krzyżyka, który został odkryty w części portowej osady Truso.

W trakcie wykopalisk archeologicznych prowadzonych w 2003 roku, w części portowej Truso, odkryto fragment bursztynowego krzyżyka. Jak widać na wykonanej rekonstrukcji jest to fragment klasycznego krzyżyka łacińskiego, gdzie belka pozioma umieszczona jest w 2/3 wysokości belki pionowej. Zważywszy fakt, że krzyżyk ten został odkryty w warstwie datowanej na połowę IX wieku, można mówić o znalezisku wyjątkowym i ważnym – jest to bowiem najwcześniejsze znalezisko związane z chrześcijaństwem odkryte w granicach współczesnej Polski.

W Truso zdecydowanie dominowały wierzenia pogańskie – odkryto tam bardzo dużą liczbę amuletów związanych z panteonem bóstw i postaci znanych z mitologii skandynawskiej, m.in. liczne młoty Thora, zawieszki w kształcie Walkirii czy figurki Odyna. Znaleziska takie nie są niczym wyjątkowym w skandynawskich emporiach epoki wikińskiej. Podobne przedmioty odkryto m.in. w duńskich Hedeby i Ribe, norweskim Kaupang, czy szwedzkiej Birce. Nie znaleziono tam jednak tak wczesnych świadectw nowej wiary związanej z religią chrześcijańską. Dobrze udokumentowane znaleziska związane z chrześcijaństwem, pochodzą m.in. ze szwedzkiej Birki i podobnie, jak ostanie odkrycie z duńskiej miejscowości Aunslev (na zdj. poniżej), datowane są dopiero na pierwszą połowę X wieku.

Nie sposób więc nie zadać podstawowego pytania – co takiego szczególnego sprawiło, że chrześcijański krzyżyk pojawił się w Truso prawie sto lat wcześniej? Odpowiedzi należy szukać w historii trzech niezwykłych osób: benedyktyńskiego mnicha Ansgara (Oskara), cesarza Ludwika Pobożnego i króla duńskiego Haralda Klaka. Harald, jako

 Elbląg, Odkrycie z duńskiej miejscowości Aunslev pierwszy władca skandynawski, przyjął chrzest z rąk Ansgara prawdopodobnie w 826 roku. Było to efektem decyzji Ludwika Pobożnego, który pozytywnie odniósł się do prośby Haralda Klaka o wysłanie do Danii misji chrystianizacyjnej. Ansgar był też pierwszym misjonarzem, który działał na terenie Szwecji. Około 829 roku założył misję w Birce, gdzie wybudował nawet kościół. Jest zatem bardzo prawdopodobne, że bursztynowy krzyżyk trafił do Truso razem z osobą, która została ochrzczona albo w Danii, albo w szwedzkiej Birce w trakcie misji Ansgara. Samego Ansgara, papież Grzegorz IV mianował swoim legatem na kraje skandynawskie. „Apostoł północy”, jak go później nazwano, ewangelizował Europę Północną, w czym wspierał go cesarz.

Co ciekawe, w Truso znaleziono też srebrną monetę Ludwika Pobożnego – denar typu XPISTIANA RELIGIO. Denar ten, wybity między 822 a 840 rokiem, przerobiony został na zawieszkę. Miejsce zamontowania uszka na krawędzi monety nie jest przypadkowe. Wybrano je z pełną znajomością symboliki prezentowanej na obu stronach monety – krzyża równoramiennego i kaplicy z krzyżem między 4 kolumnami. Zawieszka ta pełniła zapewne funkcję współczesnego medalika i należy ją uznać za kolejny dowód na wczesne pojawienie się w Truso symboli chrześcijańskich.

Fragment krzyżyka, zawieszkę i inne przedmioty związane z wikińskimi wierzeniami i rytuałami można zobaczyć w muzeum na wystawie Truso – Legenda Bałtyku, cz. I – Panteon i amulety.

dr Marek Jagodziński, kustosz MAH w Elblągu

Artykuł Bursztynowy krzyżyk z Truso pochodzi z serwisu Muzeum Edukacja.

Pionki do grania… z zębów

^{(Historia jednego przedmiotu cz. 14)}

Wspólnie z Elbląską Gazetą Internetową portEl.pl publikowaliśmy cykl artykułów pt. „Historia jednego przedmiotu”, prezentowaliśmy w nich nasze najciekawsze eksponaty i opisywaliśmy ich historię.

W tym odcinku o pionkach wykonanych z… zębów.

W ramach opowieści o niezwykłych i wyjątkowych obiektach znajdujących się na muzealnych ekspozycjach tym razem przyszła kolej na pionki do gier planszowych wykonane ze zwierzęcych zębów.

Truso. Ta nazwa znana jest już chyba prawie wszystkim elblążanom. Najpierw kojarzona z dawnymi, naprawdę niezłymi zakładami odzieżowymi, następnie zespołami sportowymi, a w końcu z osadą wikingów, która nosiła taka nazwę już ponad tysiąc lat temu. Badania archeologiczne, prowadzone z przerwami od 1982 roku przez dr Marka Jagodzińskiego, pozwalają sukcesywnie poznawać zabudowę przestrzeni osady oraz zajęcia jej mieszkańców, a także powiązania z różnymi rejonami ówczesnego świata. Wśród przedmiotów znajdowanych w jej obrębie wyróżnia się ciekawa grupa związana z tym, co dzisiaj zwiemy zabawą, a co dla ówczesnych Skandynawów znaczyło znacznie więcej. Są to rozmaite obiekty związane z grami planszowymi, które to gry pełniły wówczas ważne funkcje społeczne, gdyż były elementem szkolenia wodza i wojownika. Wierzono, że pochodziły z nadania bogów, a bogowie mogli poprzez swoje rozgrywki w hnefatafl wpływać na losy ludzi lub na poszczególne zdarzenia w świecie. Gry odzwierciedlały także realny świat – to co pojawiało się na planszy, miało swoje odbicie w rzeczywistości.

Chociaż dotychczas nie znaleziono żadnej planszy ani jej fragmentu – powodem są zapewne warunki, w których żadne drewniane obiekty nie mogły zachować się do naszych czasów – posiadamy już znaczącą kolekcję różnorodnych pionków do gier.

Pionki wykonywane były z różnych materiałów i mogły służyć do rozgrywania wielu gier znanych ówczesnym: od popularnego po dziś dzień młynka, przez prawdopodobnego przodka warcabów, gry z rodziny backgammona po najpopularniejszą grę, czyli hnefatafl. Ta popularna i dobrze znana gra wywodzona jest jeszcze z gier rzymskich, a jej korzenie sięgają gry Ludus Latrunculorum, z której zaczerpnięto metodę poruszania się i zbijania.

Wśród licznych pionków wykonanych najczęściej z bursztynu, kości czy kamienia, wyróżniają się dwa niezwykłe pionki o pięknej, pasiastej kolorystyce. Wykonane są z oszlifowanych zębów zwierzęcych, a konkretnie z górnych zębów trzonowych konia. Obiekty tego typu w świecie skandynawskim są naprawdę nieliczne i obecnie prawdopodobnie tylko kilka stanowisk archeologicznych może się pochwalić tego typu znaleziskami. Czyni to nasze muzealne pionki szczególnie wyjątkowymi. Również z tego powodu, że ze względu na swoją odmienność, mogły pełnić funkcje wodzowskie we wzmiankowanej grze hnefatafl.

Aby poznać zasady oraz móc naprawdę zagrać w jedną z wymienionych gier, Muzeum zaprasza do piwnic Budynku Wschodniego Podzamcza, gdzie znajduje się wystawa poświęcona Truso. A na niej spora wydzielona część z ławeczkami, gdzie znajdują się plansze, instrukcje i skóry, na których gracze mogą zasiąść do gry… Zapraszamy do przyjrzenia się im z bliska w Muzeum, poznania ich roli w życiu wikingów oraz oczywiście, do zagrania w jedną z gier ludzi północy, dzisiaj zwanych wikingami.

Piotr Adamczyk, kustosz Muzeum Archeologiczno-Historycznego w Elblągu

Artykuł Pionki do grania… z zębów pochodzi z serwisu Muzeum Edukacja.

Walkiria z Truso

^{(Historia jednego przedmiotu cz. 5)}

Wspólnie z Elbląską Gazetą Internetową portEl.pl publikowaliśmy cykl artykułów pt. „Historia jednego przedmiotu”, prezentowaliśmy w nich nasze najciekawsze eksponaty i opisywaliśmy ich historię.

W tym odcinku o Walkirii z Truso.

Bardzo interesującym przedmiotem znalezionym na terenie wczesnośredniowiecznej wikińskiej osady Truso, której pozostałości odkryto w pobliżu jeziora Drużno, jest fragment srebrnej zawieszki przedstawiającej postać kobiety w długiej sukni (fot. 1). Przedmiot ten należałoby zaliczyć do kategorii wikińskich amuletów z IX-X wieku. Cała kompozycja, mimo że zachowana jedynie fragmentarycznie, przedstawia niewątpliwie Walkirię z koniem.

Podobne znaleziska pochodzą m.in. z Ribe, Tisso (fot. 2), Stentinget i Odense (fot. 3) w Danii, a także z Hedeby. Możemy dzięki nim przypuszczać jak wyglądała cała zawieszka z Truso, chociaż posiada ona istotne różnice w stosunku do wymienionych obiektów.Przede wszystkim nasza Walkiria wykonana jest mniej realistycznie a bardziej schematycznie. Daje to jednak jasne przesłanki co do interpretacji poszczególnych elementów ubioru i wyposażenia postaci. Charakterystyczna jest zwłaszcza długa suknia, dobrze widoczna jest także okrągła tarcza z wyraźnie zaznaczonym umbem, czyli wyodrębnioną, środkową częścią tarczy wojownika. Pod tarczą widoczny jest długi miecz, a na głowie spiczasty hełm, spod którego spływają na plecy zaplecione w dwa warkocze włosy. Walkiria stoi z lewej strony konia, trzymając go za uzdę. Warto zwrócić uwagę, że we wszystkich innych tego typu znaleziskach Walkiria umiejscowiona jest z prawej strony konia. Dużo szczegółów związanych z rzędem końskim (ogłowie, napierśnik) zawartych zostało również w zachowanym fragmentarycznie wizerunku konia, czego nie dostrzeżemy na przywołanych powyżej analogiach.

Fragmentaryczne zachowanie zawieszki z Truso, nie pozwala jednoznacznie stwierdzić, czy na koniu znajdował się jeździec, oraz czy pod koniem umieszczony był „tajemniczy” kwadratowy obiekt z nacięciami przypominającymi szachownicę (por. fot. 2; fot. 3). Z uwagi na obecność tych elementów we wszystkich innych analogicznych znaleziskach, możliwość taką należy brać pod uwagę.

Walkirie – mityczne półboskie, demoniczne dziewice – służyły Odynowi zbierając poległych w czasie bitew wojowników i wskazując im drogę do Walhali. Z rozkazu Odyna uczestniczyły też w bitwach w trój- lub dziewięcioosobowych zespołach.

 Same Walkirie nie były obiektem kultu. Zawieszki które je przedstawiają można jednak łączyć z kultem Odyna. Z uwagi na to, że Walkirie personifikowały uczucia i zachowania walczących, można tego typu przedmioty interpretować również jako klasyczne amulety związane z opieką nad dzielnymi wojownikami.

W Njal sadze (XIII-wieczna saga islandzka) Walkirie śpiewają tzw. „Spearsong”:

       Odważnie siodłając konie

       Jedziemy z wyciągniętymi mieczami

       Daleko stąd

Walkirię z Truso można podziwiać w elbląskim muzeum, wśród innych amuletów wikińskich prezentowanych na wystawie „Truso – legenda Bałtyku”.

dr Marek F. Jagodziński, Kustosz Muzeum Archeologiczno-Historycznego w Elblągu

Artykuł Walkiria z Truso pochodzi z serwisu Muzeum Edukacja.