Malowano szyby w oknach i klamki do drzwi, zdejmowano i przestawiano bramy i płoty, wozy oraz sprzęty rolnicze ustawiano na dachu budynków, rozkładano na mniejsze elementy, bądź ukrywano, zatykano kominy. Szyby w oknach domów (najczęściej gdzie zamieszkiwały panny) malowano za pomocą własnoręcznie przygotowanej farby na bazie kredy i pasty, wtedy posiadała kolor biały, bądź na kolor czarny, kiedy przygotowywana była przy pomocy sadzy. Mieszkańcy z terenu Żuław Wielkich (powiatu nowodworskiego) wspominają:

„Kiedyś może częściej, ja sama pilnowałam w nocy bramy, bo tak to ściągali i wynosili daleko gdzieś, musiałam w nocy wstawać i kobyłą przyciągać, straszyłam, że puszczę psa”

„Oj, wtedy były. Szyby malowały, wóz na dach, na szopę wyprowadzili. Szybę na komin, że się dymiło. Psocili”

„Obecnie nie. Pamiętam czasy, że nie było furtek, że koło od wozu gdzieś na kominie. Cały wóz był na dachu. Ale to jeszcze nasi rodzice, którzy przyjechali z centralnej Polski, byli młodzi i im się chciało”

Zwyczaj psot sylwestrowych uległ przedawnieniu głównie ze względu na rozluźnienie więzi sąsiedzkich oraz sposobu postrzegania tego rodzaju wybryków. Jak podkreślają mieszkańcy, współcześnie psoty byłyby odebrane jako chuligaństwo, zaś ludzie obawiają się sankcji oraz kar ze strony policji. Zmienił się również sposób spędzania wolnego czasu oraz rodzaj budownictwa (domów, zagród, ogrodzeń), które trudniej uszkodzić.

Tekst: Alicja Janiak, adiunkt ds. etnografii

Artykuły powstały na podstawie własnych badań etnograficznych oraz analizy testów: E. Gilewska – „Niematerialne dziedzictwo kulturowe w powiecie gdańskim”, ”, A. Janiak „Niematerialne dziedzictwo kulturowe w powiecie nowodworskim”, K. Zamościński „Niematerialne dziedzictwo kulturowe w powiecie malborskim”, w: Niematerialne dziedzictwo kulturowe Pomorza Wschodniego. Praca zbiorowa pod red. Anny Kwaśniewskiej, Gdańsk, 2017

Artykuł Zwyczaje bożonarodzeniowe na terenie współczesnych Żuław Wiślanych – cz.3 – Psoty sylwestrowe pochodzi z serwisu Muzeum Edukacja.

„Od czasu do czasu dzieci chodzą, tak, aby zaśpiewali kolędę. Za moich czasów to się przebieraliśmy za Dziada, Babę, Diabła, Śmierć. Graliśmy na akordeonie, śpiewaliśmy kolędy. Aż w Kątach Rybackich byliśmy. (…)”

Wspólna tradycja

Starsi mieszkańcy Żuław Malborskich wspominają zwyczaj kolędowana, który popularny był zarówno wśród przybyłych osadników, jak i przedwojennych mieszkańców.

„Początkowo w czterdziestym siódmym, ósmym roku to jeszcze były. To i Niemcy Kolędowały na Nowy Rok, to oni Nowy Rok hucznie obchodzili, Niemcy.”

Jak podają informatorzy, zwyczaj ten popularny był zaraz po wojnie, kiedy nowi osadnicy pamiętali jak obchodzono go jeszcze w miejscowościach skąd przybyli, a utrzymywał się do lat 70-tych. Kolędowano w okresie świąt Bożego Narodzenia (pierwszy oraz drugi dzień świąt), Nowego Roku oraz Trzech Króli. Mieszkańcy organizowali się sami, najczęściej byli to młodzi mężczyźni. Stroje wykonywało się samemu, różniły się zależnie od dostępności i zamożności mieszkańców (te powojenne były skromniejsze).

Kolędowanie dla dorosłych

Jedna z informatorek wspomina:

„W drugi dzień świąt albo w Trzech Króli pamiętam, że chodził ojciec i sąsiedzi, kilku mężczyzn młodych. Umawiali się i przebierali co mieli, co było dostępne. Kożuch jakiś przewrócony na drugą stronę, starą spódnicę, powrósło ze słomy, koronę z papieru, rogi, prześcieradło i już byli przebrani. To były postacie: Anioł, Diabeł Król, Kozioł czy Baran. Smarowali się mąką, kredą, albo sadzą. (…) Śpiewali kolędy, najczęściej „Przybieżeli do Betlejem”. Instrumenty mieli, jak harmonijka, bęben jakiś. Chodzili i gdzieś dostali alkohol, jakiś samogon, albo wino, to się zbierali na koniec w jednym domu i biesiadowali”.

W latach późniejszych, jak wspominają informatorzy z terenu Żuław Malborskich, kolędnicy najczęściej przebrali się za: Heroda, Marszałka, Śmierci, Żołnierzy, Żyda, Diabła, Turoń/ Tura, Księdza.

Tekst: Alicja Janiak, adiunkt ds. etnografii

Artykuły powstały na podstawie własnych badań etnograficznych oraz analizy testów: E. Gilewska – „Niematerialne dziedzictwo kulturowe w powiecie gdańskim”, ”, A. Janiak „Niematerialne dziedzictwo kulturowe w powiecie nowodworskim”, K. Zamościński „Niematerialne dziedzictwo kulturowe w powiecie malborskim”, w: Niematerialne dziedzictwo kulturowe Pomorza Wschodniego. Praca zbiorowa pod red. Anny Kwaśniewskiej, Gdańsk, 2017

Artykuł Zwyczaje bożonarodzeniowe na terenie współczesnych Żuław Wiślanych – cz.2 Odwiedziny kolędników pochodzi z serwisu Muzeum Edukacja.

Wieczerza wigilijna

Z okazji Świąt Bożego Narodzenia praktykowany jest na Żuławach zwyczaj tradycyjnej, postnej wieczerzy wigilijnej. W kolacji uczestniczą wszyscy domownicy, niekiedy również najbliżsi krewni (rodzice, rodzeństwo i dzieci). Stół wigilijny jest odświętnie nakryty, najczęściej białym obrusem, pod którym często umieszcza się sianko oraz pozostawia wolne miejsce przy stole „dla niespodziewanego gościa”.

Przed rozpoczęciem kolacji goście i domownicy najczęściej dzielą się opłatkiem oraz składają sobie życzenia. Nie we wszystkich już rodzinach odmawiana jest natomiast modlitwa, czy czytany fragment pisma świętego. Jedna z informatorek, grekokatoliczka ze Stegny podaje:

„ Nie ma u nas opłatka, piecze się takie małe bułeczki, coś wielkości jak cytryna i tym się potem w kościele święci, prosfora to się nazywa i tą prosforą się dzielimy. Modlitwa tak, czyta się Ewangelię i potem modlitwa, odmawia się Ojcze Nasz i Zdrowaś Mario, za dusze zmarłych z tego domu. A czosnek leży tu, symbolicznie.”

Dla wielu osób ważna jest ilość dwunastu podanych i spożytych potraw (niekiedy jest ich więcej, bądź mniej), powinny być one postne. Jedna z rozmówczyń wskazała, iż w trakcie wieczerzy wigilijnej „powinno być cos z ogrodu, z pola, z lasu” oraz, że „każdej potrawy trzeba spróbować, aby ich nie zabrakło, aby zdrowie dopisywało przez cały rok.”

Potrawy wigilijne

Różnorodność spożywanych dań w trakcie wieczerzy wigilijnej jest ogromna. Tu, w widoczny sposób na rodzaj przygotowywanych posiłków ma wpływ pochodzenie mieszkańców oraz co istotne – położenie miejscowości, w których mieszkają obecnie- w tych nadmorskich występuje przewaga dań rybnych z ryb morskich. W zestawie dań wigilijnych najczęściej pojawiają się barszcz czerwony z uszkami, pierogi z kapustą i grzybami oraz ryby pod wieloma postaciami.

Najbardziej popularnymi gatunkiem ryb jest karp oraz osobno traktowany śledź, rzadziej pstrąg, dorsz i łosoś. Dania przygotowywane z ryb to najczęściej- ryby smażone, w galarecie, w occie, w sosie pomidorowym (tzw. po grecku), śledzie: w occie i śmietanie, sałatki śledziowe, tatar z łososia. Rzadziej spożywany jest barszcz grzybowy /zupa grzybowa, czasem przygotowuje się zarówno barszcz czerwony, jak i grzybowy.

Pojedyncze osoby wskazały na kapustę z grzybami, kapustę z grochem, bądź kapustę z kaszą. Do rzadziej spożywanych dań zaliczyć można również: krokiety z kapustą i grzybami, paszteciki, pierogi z serem i ziemniakami (tzw. ruskie), pierogi z samym serem, śliwką suszoną, bądź innym farszem, ziemniaki (same, bądź z twarogiem), łazanki, gołąbki (z ryżem, bądź kaszą). Pojedyncze osoby wskazały również: kluski z makiem, kutię, racuchy drożdżowe, pączki na parze, kaszę jaglaną z owocami suszonymi. Niektórzy z rozmówców podają do wieczerzy kompot z suszonych owoców, rzadziej mrożonych/ świeżych. Wśród deserów przeważają ciasta na bazie maku i pierniki.

Zauważalna jest duża standaryzacja i ujednolicenie potraw spożywanych obecnie na Żuławach, w stosunku do innych regionów Polski. Potrawy typowo regionalne, które przywieźli ze sobą powojenni osadnicy odchodzą w zapomnienie. Część informatorów wskazało, iż potrawy, jak np. kutię przygotowywano dopóki żyli starsi członkowie rodziny. Jedna z informatorek z powiatu malborskiego podała:

„Kiedyś różnie było. Teraz jest inaczej, to pierogi z kapustą i grzybami były. Były pamiętam jeszcze kiedyś takie kluski z makiem. Ale teraz już tego nie ma. Zamiast ciasta to na parze pączki robili, parowańce takie na wodzie czy na parze.”

Kolorowy opłatek dla zwierząt

Nie istniejącym już praktycznie zwyczajem jest dzielenie się opłatkiem ze zwierzętami gospodarskimi, choć pamięta o nim część starszych mieszkańców Żuław. W dniu Wigilii, po wieczerzy zanoszono (najczęściej gospodarz, bądź dzieci) kolorowy (różowy, czerwony, błękitny) opłatek zwierzętom, jak krowy, czy konie. Jak wskazuje jedna z informatorek:

„W zestawie z opłatkami były również kolorowe, te zanosiło się zwierzętom- krowom. Ja pamiętam, że zanosiłam i zawsze czekałam do północy czy będą coś mówić (zwierzęta)”

Informatorzy z terenu Żuław Gdańskich wskazali:

„Opłatek dostawały te zwierzęta które dają mleko- to było takie podziękowanie dla zwierząt, bo one dawały utrzymanie” .

„Ojciec uważał, że zwierzęta mówią wtedy ludzkim głosem, trzeba im dać opłatek, bo jeszcze coś złego powiedzą.”

Tekst: Alicja Janiak, adiunkt ds. etnografii

Artykuły powstały na podstawie własnych badań etnograficznych oraz analizy testów: E. Gilewska – „Niematerialne dziedzictwo kulturowe w powiecie gdańskim”, ”, A. Janiak „Niematerialne dziedzictwo kulturowe w powiecie nowodworskim”, K. Zamościński „Niematerialne dziedzictwo kulturowe w powiecie malborskim”, w: Niematerialne dziedzictwo kulturowe Pomorza Wschodniego. Praca zbiorowa pod red. Anny Kwaśniewskiej, Gdańsk, 2017

Artykuł Zwyczaje bożonarodzeniowe na terenie współczesnych Żuław Wiślanych – cz.1- Wigilia pochodzi z serwisu Muzeum Edukacja.

Obraz dzieci bawiących się na podwórku pojawiał się rokrocznie w okolicach świąt wielkanocnych. Jedną z tych zabaw było struganie wierzbowych fujarek. Wykonanie instrumentu wcale nie było takie proste. Gałązki zrywało się w okresie wczesnowiosennym, gdy w przyrodzie rozpoczynało się tzw. parcie korzeniowe. Zjawisko to polega na tym, że po zimie w drzewach zaczynają krążyć soki i powoli drzewa zaczynają puszczać pąki. W tym czasie zbiera się sok z klonu na syrop oraz z brzozy tzw. oskołę. Następnie dobrze dobraną i w miarę grubą gałązkę należy ponacinać nożykiem. Najpierw żłobi się mały ustnik, a następnie ścina się korę wyznaczając długość elementu pracującego. Długość tą ogranicza rozstaw pąków i oczek. Kolejnym etapem jest ściąganie kory. Kora musiała być ściągnięta w całości, w miejscu granicznym między częścią łykową a częścią drewnianą. Jest to wykonalne w przypadku drzew miękkich, tj. wierzba czy topola, nie nadają się do tego gałązki z drzew twardych lub iglastych. Na Żuławach oprócz wierzb używano także jarzębiny. Zdarzało się wykorzystywać także topolę. Należy też wiedzieć, że do fujarek nie nadawała się topola biała. Zdejmowanie kory było czynnością trudną, przed tym należało porządnie obstukać gałązkę nożykiem. Pomocą przy tej czynności były tzw. Bastlösereime, czyli specjalne rymowanki wyznaczające rytm oklepywania. Na naszych terenach były to następujące frazy:

„Flütpiepche, gah af!”

„Man pfeift dabei, was man nur pfeifen kann,

damit die Pfeife nachher auch richtig pfeift“.

Wykonanie takiego małego instrumentu możemy zobaczyć na filmiku https://www.youtube.com/watch?v=YG8aagfUU64

Wioleta Rudzka, MAH

Artykuł Żuławskie fujarki wierzbowe pochodzi z serwisu Muzeum Edukacja.