„To zależy jakie jest powiązanie danej rodziny, zazwyczaj najbliższa rodzina i nieraz sąsiad, sąsiadka z najbliższego otoczenia. Zazwyczaj wybór miejsca zależy od majętności i chęci pracy domowników, jeżeli ktoś woli zapłacić i mieć spokój to robią w restauracjach.”

Istnieje również tendencja, choć nadal stanowi rzadkość, kiedy przyjęcie z okazji chrztu wyprawiane jest w wynajętym lokalu, bądź restauracji. Ma to miejsce głównie w przypadku licznej rodziny, kiedy zaproszona jest większej ilości osób oraz z chęci oszczędności czasu.

Charakterystyczne potrawy

Na przyjęciach spożywany jest zazwyczaj obiad, a następnie tort, ciasta, kawa i herbata. Większość respondentów podaje, iż nie spożywany jest alkohol, a jeżeli tak, to w niewielkiej ilości. Na stole (niemalże według wszystkich informatorów) nie może zabraknąć rosołu oraz mięs takich jak kurczak- zazwyczaj w formie devolajów oraz mięso czerwone w formie zrazów.  Rosół podawany jest w formie bulionu do picia (szczególnie na Kaszubach, również na Kociewiu), bądź z makaronem (w pozostałych regionach). Na Kaszubach potrawą charakterystyczną, podawaną zawsze przy okazji ważnych uroczystości rodzinnych jest potrawka z kurczaka w białym sosie na słodko (z rodzynkami, groszkiem i marchewką, bądź w sosie cytrynowym).

„Pierwszy idzie rosół z makaronem, później ryż z białym mięsem i białym sosem, a na koniec ziemniaki z ciemnym mięsem.”

„Na pewno musi być do obiadu najpierw rosół, taki bulion raczej do kubków, do kubków wlewany, jak przyjeżdżają z kościoła, to piją sobie ten rosół. Jest do tego rosołu jakaś bułka paryska pokrojona. (…) Później jest obiad, ryż, biały sos, mięsko do tego. Niektórzy ryż mają, niektórzy ziemniaki już po prostu. Do tego musi być schabowy, musi być devolay, już takie tradycyjne.”

Dewocjonalia, igła i inne prezenty

Z okazji chrztu dziecko zostaje obdarowane prezentami, zarówno przez rodziców chrzestnych, jak i rodzinę. Rodzice chrzestni oraz osoby starsze najczęściej darują dewocjonalia związane z wiarą, jak święte medaliki (zazwyczaj złote) lub pamiątki- książki, albumy, biblię.

„Ja jako rodzic chrzestny, to starałam się, żeby jakiś element im tą religię przypominał, jakąś biblię małą, jakiś medalik z łańcuszkiem.”

Rodzice chrzestni kupują także dziecku ubranko, świece i kwiaty. Zazwyczaj matka chrzestna kupuje ubranko (niegdyś bety, obecnie różnego rodzaju kaftaniki, sukieneczki, a nawet spodenki i koszule), chusteczkę oraz kwiatki, natomiast ojciec chrzestny świecę- gromnicę. Darem o charakterze symbolicznym jest natomiast igła. Jedna z rozmówczyń wspomniała o dawniejszym zwyczaju kładzeniu igiełki z nicią pod poduszkę dziecka, co miało stanowić o późniejszej pracowitości w dorosłym życiu, co potwierdziła jedna z informatorek:

„My mamy taką tradycję, bo mówili, żeby włożyć dziecku pod poduszkę igiełkę z nicią i mieliśmy to przekazywać dalej, tradycję. To było tylko do chrztu, to miało znaczenie takie, że dziecko miało być pracowite. Przed wyjściem z domu, to się mówiło „z domu bierzemy poganina, a jak wrócimy to przyniesiemy chrześcijanina”, coś takiego było.”

Darem materialnym, funkcjonalnym dawniej były białe płótno, z którego można było uszyć ubranka, bądź trudne do zdobycia buciki, obecnie są to zazwyczaj pieniądze, ubranka dla dziecka, pieluszki czy zabawki.

Autorka: Alicja Janiak

Na podstawie: A. Janiak– Zwyczaje i obrzędy rodzinne, zawodowe i sąsiedzkie w: Niematerialne dziedzictwo kulturowe Pomorza Wschodniego. Praca zbiorowa pod red. Anny Kwaśniewskiej, Gdańsk, 2017 oraz analizy materiałów zebranych w trakcie badań etnograficznych przeprowadzanych w latach 2015 i 2016 na terenie Pomorza Wschodniego

Artykuł Zwyczaje rodzinne wśród współczesnych mieszkańców Pomorza Wschodniego- Chrzest i przyjęcie pochodzi z serwisu Muzeum Edukacja.

Kiedy chrzcić dziecko

Według wielu respondentów, sakrament chrztu powinien odbyć się jak najwcześniej, najlepiej, w pierwszym miesiącu życia dziecka. Szczególnie dawniej przestrzegano tego zwyczaju kategorycznie. Jak podaje J. Treder „Aby zabezpieczyć dziecko przed czarami, kraśniętami i diabłem, chrzest dziecka powinien odbyć się jak najprędzej, czemu nie mógł przeszkodzić nawet brak ślubu rodziców.”

Obecnie data chrztu powoli zaczyna się przesuwać na nieco późniejsze miesiące życia dziecka. Według części rozmówców, chrzest powinien odbyć się pomiędzy pierwszym, a trzecim miesiącem życia, inni natomiast uważają, że najpóźniej do ukończenia pół roku. Sporadycznie zdarzają się również przypadki, iż chrzczone są dzieci, które ukończyły pół roku lub rok.  Ma to szczególnie miejsce, kiedy rodzice pracują za granicą kraju, a chcą ochrzcić dziecko w Polsce, w rodzinnej miejscowości, w obecności bliskich i rodziny. Jak dodają rozmówcy:

„Teraz to jest różnie, kiedyś było do miesiąca, a właściwiej, to zanim się z dzieckiem wyszło na dwór na spacer, to już powinno być ochrzczone, a teraz to pół roczku lub roczek.”

„U nas najczęściej są to małe dzieci, jeżeli jest bardzo zimno, to starają się do 8-9 miesięcy maksymalnie, zdarza się pojedynczy przypadek, że w kościele już jest biegające dziecko, ale to indywidualne przypadki, np. że mieszkają za granica i przyjeżdżają tutaj w jakimś czasie, żeby dziecko ochrzcić, oczywiście muszą mieć dokumenty zgromadzone różne, bo ksiądz wymaga. Tyle co można zauważyć to jest 3-5 miesięcy.”

W trakcie badań, nie wspominano o szczególnych zwyczajach domowych mających miejsce przed obrzędem. Jedna z respondentek wspomniała o przesądzie, o którym wspomina także Lorenz, mającym miejsce w trakcie drogi do kościoła z dzieckiem.

„Jak się jedzie do kościoła na chrzest, dziecko nie powinno spać na moście, żeby nie sikało potem”.

Wybór rodziców chrzestnych

Obecnie, na rodziców chrzestnych proszona zostaje jedna para osób dorosłych – kobieta oraz mężczyzna. Co ciekawe, kilu respondentów podkreśliło, iż dawniej, kilkadziesiąt lat temu, preferowane były osoby starsze, obecnie wybór taki należy do rzadkości.

 „Nasi rodzice to mówili, że powinna to być osoba, którą można naśladować. Żeby dziecko brało przykład z tej osoby, to było ważne. Kiedyś za czasów naszych rodziców, to na chrzestnych rodzice wybierali rodziców. Także byli to dziadkowie tego dziecka, a teraz to młodzi, żeby tego chrzestnego długo pamiętali. Różnie, to już zależy od rodziny, jeżeli jest jedynak to różnie wybierają.”

„Ja jak tutaj zauważyłam początkowo przed 30-40 laty wiek nie miał znaczenia, na ogół były to osoby starsze- dziadek, babcia czy osoby zaprzyjaźnione. Natomiast w moich stronach lubelskich, to młodsze osoby, pasujące do siebie, ważne było usposobienie tych osób. Może status społeczny też był ważny. Moja siostra po wojnie miała dwie pary chrzestnych. Były dwie osoby młode, w drugiej parze był ksiądz i taka starsza pani lubiana przez wszystkich, ale nie z rodziny. Ja mam jedną parę, a siostra dwa lata starsza ode mnie – dwie. Tutaj, niektóre osoby przybyłe ze wschodu wybierają cały czas w rodzinie, nawet jak jest większa ilość dzieci, to się powtarza. A tak to znajomi, których darzy się sympatią.”

Jedna z informatorek wspomniała, iż w przypadku rodzin ewangelickich chrzestnymi dziewczynki były dwie kobiety i mężczyzna, natomiast u chłopca dwaj mężczyźni i kobieta. Obecnie rodzicami chrzestnymi zostają osoby zbliżone wiekiem do rodziców dziecka, najczęściej są to krewni, niekiedy również przyjaciele rodziny, znajomi bądź bliscy sąsiedzi. Niektórzy informatorzy wskazali, iż chrzestnymi powinno zostać małżeństwo z jednej stron, tak, aby nie rozdzielać pary, inni natomiast uważają, że po jednej osobie z każdej ze stron rodziców biologicznych.

Część informatorów dodaje:

„Nie, u nas to jest zwyczaj, że z rodziny. Jak dziewczyna, to z dziewczyny strony, drugie dziecko od mężczyzny i odwrotnie. Na chrzestnych wybiera się osoby młodsze, kiedyś było, że się brało osoby starsze, np. dziadków. Wiara ma znaczenie, ale status materialny nie ma.”

„Ja myślę, że to jest różnie, przeważnie z rodziny, a jak nie ma z rodziny to jakiś przyjaciel, jakiś dobry człowiek. Przeważnie najpierw z rodziny, brat czy siostra, później z dalszej rodziny, zależy, jak są krewni. Czasem jest najlepszy przyjaciel, lepszy od brata. Bierze się tych ludzi, co się najlepiej lubi, żeby byli najlepsi dla tego dzieciaczka.”

Kto nie powinien być chrzestnym

O preferencjach związanych z wyborem rodziców chrzestnych wspomina także F. Lorenz, w swoich Pamiętnikach:  „Chrzest odbywa się zwykle w pierwszą niedzielę po urodzeniu. Jako rodziców chrzestnych zaprasza się dwóch krewnych lub sąsiadów, brzemiennym kobietom nie wolno przyjąć funkcji matki chrzestnej, bo inaczej dziecko umrze, natomiast małżeństwo trzymające dziecko do chrztu przynosi szczęście”.

Generalnie, istnieje zasada, iż rodzicem chrzestnym powinna być osoba odpowiedzialna, o przyjaznym usposobieniu i charakterze, nienadużywająca alkoholu, co potwierdza także J. Treder. Według części respondentów ważne jest również wykształcenie, status materialny, natomiast dla innych przede wszystkim wiara. Wiele osób podkreśla także, że duży wpływ na wybór rodzica chrzestnego ma ksiądz i kościół. Jako rodzice chrzestni niedopuszczane są osoby rozwiedzione czy żyjące w wolnych związkach.

Informatorzy dodają:

„Wydaje mi się, że to jest różnie, jeśli chodzi tutaj o kościół, w naszym środowisku nie zawsze można pozwolić sobie na tego kogo się chce, jest bardzo dużo związków luźnych i jeżeli to nie jest zalegalizowane, to nasz ksiądz osobiście nie wyraża zgody, że matka lub ojciec w nielegalnym związku byli chrzestnymi, bo muszą dawać przykład. Więc jest to u nas problem, nie wszyscy księża podchodzą w taki sposób, nasz taki jest. Ja osobiście nie zauważyłam, żeby to miało znaczenie, że młodzi biorą młodych czy rodzinę. Jeśli jest więcej rodzeństwa, to wolą z własnej rodziny. Zdarzają się też tacy, gdzie liczy się status majątkowy, ale ja tego nie zauważyłam, żeby to było najważniejsze.”

„Tutaj u nas, na Kaszubach na pewno najbardziej wiara tych osób ma znaczenie, ich trochę zachowanie, takie przywiązanie do kościoła, żeby zawsze to dziecko oparcie miało. Kierują się tutaj czymś takim, że gdyby tym rodzicom coś się stało, żeby ci rodzice chrzestni byli na tyle odpowiedzialni, żeby mogli się tym dzieckiem zająć, pomóc w wychowaniu tego dziecka, jak najbardziej. Nie ma tutaj czegoś takiego, że jak żyją w jakimś konkubinie, żeby do chrztu trzymali, nie ma czegoś takiego na Kaszubach jeszcze.”

Rola rodziców chrzestnych

Rodzice chrzestni, poza oczywiście rolą obrzędową w trakcie sakramentu chrztu, najczęściej pełnią ważną rolę w życiu dziecka. Powstała więź pomiędzy niemowlęciem, a rodzicem chrzestnym stanowi pewnego rodzaju zabezpieczenie przyszłości dziecka. Według większości respondentów rodzice chrzestni mają w obowiązku zapewnić pomoc w życiu i wychowaniu dziecka, zwłaszcza w przypadku śmierci biologicznych rodziców.

„Gdyby rodzice sobie nie dawali rady, to wtedy włączają się do pomocy. Nawet w przypadku wypadku lub jakiejś choroby.”

Rodzice chrzestni najczęściej czynnie włączają się w życie chrześniaka. Pamiętają o uroczystościach jak urodziny, komunia święta, święta doroczne, obdarowując dziecko prezentami.

„Zajmują się przez dzień chrztu dzieckiem, a później zwyczajowo prezenty na gwiazdkę, zająca, urodziny, czy kolejne, komunia, itd.”

W późniejszym okresie życia, chrzestni nie mogą zapomnieć również o bierzmowaniu czy ślubie. Według wskazań wielu rozmówców liczy się również szczególna więź i przywiązanie między dzieckiem, a rodzicami chrzestnymi:

„Teraz ostatnio można zauważyć 10-15 lat, to rodzice chrzestni pamiętają o wszystkich urodzinach, świętach, o imieninach, kiedyś tego nie było, ja nie pamiętam chrzestnej w każdym dniu, a dzisiaj jak np. są bierzmowani, to jest uroczystość i już chrzestni są na miejscu, czy np. jakieś spotkania rodzinne, to chrzestni. Bardziej się interesują niż kiedyś, też jest inny kontakt, taki bardziej bezpośredni. Dzieci mają większy kontakt z rodzicami.”

Autorka: Alicja Janiak

Na podstawie: A. Janiak– Zwyczaje i obrzędy rodzinne, zawodowe i sąsiedzkie w: Niematerialne dziedzictwo kulturowe Pomorza Wschodniego. Praca zbiorowa pod red. Anny Kwaśniewskiej, Gdańsk, 2017 oraz analizy materiałów zebranych w trakcie badań etnograficznych przeprowadzanych w latach 2015 i 2016 na terenie Pomorza Wschodniego

Czytaj poprzednie części: Ciąża i poród, Ochrona dziecka przed urokami

Artykuł Zwyczaje rodzinne wśród współczesnych mieszkańców Pomorza Wschodniego- Chrzest i rodzice chrzestni pochodzi z serwisu Muzeum Edukacja.

Przywitanie w domu i zakaz odwiedzin

Jedna z informatorek wspomniała, iż w chwili przybycia dziecka do domu, należy je położyć na stole, który powinien być przykryty białym obrusem. Jest to symboliczne przyjęcie dziecka do rodziny, w celu poszanowania noworodka oraz aby dziecko w przyszłości cieszyło się szacunkiem.

Część informatorów podała, iż w pierwszych dniach, a nawet tygodniach nie powinno odwiedzać się nowo narodzonego dziecka, szczególnie przez osoby spoza rodziny. Jednak obecnie zwyczaj ten należy raczej do rzadkości. Rozmówcy potwierdzili funkcjonowanie zwyczaju zakazu wychodzenia z dzieckiem na dwór, a szczególnie w odwiedziny, przez okres miesiąca, aż do momentu chrztu.

„Broń Boże wyjść z dzieckiem jak nie jest jeszcze ochrzczone”;

„U nas w rodzinie, wśród kobiet jest taka tradycja święta i nawet moje córki trzymają się tego, że dopóki dziecko nie jest ochrzczone nie wychodzi się z nim na spacer, a już tym bardziej w odwiedziny”. 

Niektórzy informatorzy potwierdzają, iż w chwili, kiedy widzi się dziecko po raz pierwszy (szczególnie osoby obce), należy się przeżegnać, bądź splunąć przez lewe ramię. Dziecka nie należy nadmiernie chwalić i zachwycać się nim, ponieważ może to spowodować zauroczenie.

Ochronna czerwona wstążka

Najczęstszym sposobem ochrony noworodka przez urokiem obcej osoby jest zawieszanie czerwonej wstążki – przede wszystkim na wózku, ale także umieszczanie jej na lub pod poduszką, bądź przy łóżeczku.

„Tak, jeszcze w wózeczku i w łóżeczku i jeszcze na poduszeczce i ja wszystkim radzę, żeby to było. Bo mówi się, że są jakieś oczy niewdzięczne i niektórzy nawet nie wiedzą, że mają to i mogą temu dziecku zrobić krzywdę. Medalik też się zawiesza albo Anioła Stróża”;

„Tak, w wózku obok dziecka, żeby go nie zauroczono. Na rączce dziecka, koło czapeczki, w wózku, na poduszce, przy łóżeczku. Medalik pod poduszkę się wkładało.”

Zwyczaj ten funkcjonuje z dużą częstotliwością niemalże na całym omawianym terenie. Niekiedy czerwona wstążeczka zawieszana jest także na rączce dziecka bądź umieszczana na garderobie, jak na przykład dziecięca czapka. Część informatorów potwierdza, iż zabieg umieszczania czerwonej wstążki rozszerzony jest również o zwierzęta gospodarskie, jak źrebaki, cielaki, konie, krowy, którym przypina się, zazwyczaj do grzywy, bądź uzdy czerwoną kokardkę. Niektórzy informatorzy podali, iż czerwony kolor, w celu odsunięcia uroku, stosowany jest także w przypadku szczeniąt, a nawet, kwiatów, roślin- warzyw i owoców, które pięknie obrodziły, czy nawet dóbr materialnych, jak samochody. 

Medalik i Anioł Stróż

Nieco rzadziej praktykowany jest zwyczaj zawieszania, dla ochrony dziecka, świętego medalika, na dziecięcym wózku, pod poduszką, czy przy łóżeczku. Niektórzy z rozmówców potwierdzają także zawieszanie świętego obrazka oraz postaci Anioła Stróża w pobliżu dziecięcego łóżeczka, a także umieszczanie świętego obrazka pod poduszką, czy przy łóżeczku. Rzadziej natomiast występuje forma połączenia tych dwóch zwyczajów, czyli zawieszanie poświęconego medalika na czerwonej wstążce.

Ubranka na lewą stronę i inne metody

Przed zauroczeniem oraz w celach ochronnych funkcjonuje także zwyczaj zakładania dziecku ubranek w kolorze czerwonym, bądź na lewą stronę.

„I najlepiej, żeby jeszcze, może to są zabobony, że jak gdzieś iść, do lekarza, na zastrzyk, to żeby mu koszulkę na lewą stronę ubrać, to nie zaszkodzi”.

Jedna z informatorek wspomniała o kładzeniu pod ubranko albo poduszkę suszonej, święconej kolendry umieszczonej w woreczku. Część informatorów potwierdziła także zwyczaj zakazu obcinania włosów dziecka do ukończenia przez niego pierwszego roku życia, w przeciwnym razie mogłoby to grozić chorobą bądź ogólnie czymś złym.

Ci, którzy mogą zauroczyć i zdjąć urok

Dziecko zauroczone może zostać poprzez nadmierne chwalenie, zachwycanie się nim.

„Jak ktoś przechwalał dzieci, to przytulałam do siebie buzią, żeby nie patrzało na to.”

Według wskazań informatorów, są osoby, które posiadają moc zauroczenia, zaś jest to od nich zupełnie niezależne.

„Osoby uroczące „nic za to nie mogą”, że mają taką moc”;

” Ja to tak nie słyszałam, z dzieciństwa pamiętam, że były osoby we wsi, z którymi lepiej było trzeba się nie spotykać (w lubelskim takie coś było), lepiej takiej osoby unikać.”

Zauroczone dziecko, według informatorów, może zachowywać się odmiennie, być płaczliwe, słabe, może dostać wysokiej gorączki, pocić się, być chore, lub nawet umrzeć.

„Ja kiedyś, jak byłam w ciąży to jedna pani mi powiedziała, to nie zapomnę tego nigdy, bo mówią, że wtedy dziecko jest uroczone, i jest ciężko, kto by to odroczył z powrotem. I ja szłam z dzieckiem i jak wróciłam do domu, dziecko zaczęło się tak pocić, aż mu tutaj pod noskiem krople wody stały, ja szybko do lekarza, a lekarz, że na niego idzie ciężki wirus, ja płakałam i wtedy przyszła sąsiadka, dużo starsza pani i mówi, że to dziecko jest uroczone. To ja poszłam do jednej pani, ja miałam wyjść, ona coś tam i dziecko spało całą noc, na spokojnie.”

W trakcie badań kilkoro informatorów podało szczegółowe przykłady zauroczenia dziecka oraz odczynienia tego uroku, począwszy od przeżegnania się, zrobienia znaku krzyża na ciele dziecka, splunięcia przez lewę ramię,

„Tak, jeśli się mówiło, że jaki ty jesteś piękny, ładny, to się splunęło 3 razy na ziemię, żeby nie zauroczyć”.

Bardziej skomplikowana metoda, opisana przez osobę, której babcia była zielarką, polegała na odczynianiu uroku poprzez rozbicie jajka nad dzieckiem i wykonaniu znaku krzyża oraz położeniu na dziecko czerwonej chusty, którą należało następnie spalić. Pozostałe przykłady odczyniania uroku dotyczą przelewania nad dzieckiem wosku oraz odprawianiem modlitw w Wielki Piątek.

Autorka: Alicja Janiak

Na podstawie: A. Janiak– Zwyczaje i obrzędy rodzinne, zawodowe i sąsiedzkie w: Niematerialne dziedzictwo kulturowe Pomorza Wschodniego. Praca zbiorowa pod red. Anny Kwaśniewskiej, Gdańsk, 2017 oraz analizy materiałów zebranych w trakcie badań etnograficznych przeprowadzanych w latach 2015 i 2016 na terenie Pomorza Wschodniego

Artykuł Zwyczaje rodzinne wśród współczesnych mieszkańców Pomorza Wschodniego- Sposoby ochrony dziecka przed zauroczeniem pochodzi z serwisu Muzeum Edukacja.

Porody domowe i akuszerki

Respondenci potwierdzają, że jeszcze po drugiej wojnie światowej, a nawet do lat 70 tych odbywały się porody domowe. Do kobiety rodzącej przychodziła lub dowożona była, tzw. akuszerka, zwana również babcią czy babką. Według rozmówców, były to kobiety zazwyczaj obce, niekiedy posiadały wykształcenie położnicze, zaś kwalifikacji nabierały poprzez doświadczenie odbierania wielu porodów.  Część z respondentek podaje:

„Ja najstarszą córkę urodziłam w swojej wiosce i tylko przyszła ta pani, ona była w czasie wojny z Niemcami przyuczona i ona z całej wioski odbierała. Daleko było do szpitala. Nie ma teraz domowych porodów. Były takie osoby, które się tym zajmowały’;

„Tak, ja jestem urodzona w domu, ale już moje dzieci nie, żadne. Już wszystkie w szpitalu. Jak ja się rodziłam, to moja mama mówiła, że była jakaś akuszerka, taka położna, jak teraz jest, to że ojciec przywiózł skądś tam tą położną. Ale jeszcze jak te starsze moje rodzeństwo się rodziło, to była sąsiadka, która odbierała wszystkie porody, która zajmowała się tym”.

Obecnie, porody odbywają się już w szpitalach, przy asyście położnych i lekarzy. Według respondentów, coraz bardziej popularne są porody rodzinne, kiedy przy rodzącej obecny jest mąż, ojciec dziecka, jednak, szczególnie na wsi, wiele kobiet nadal woli rodzić sama, zaś obecność mężczyzny uznawana jest za zupełnie zbędną. Porody rodzinne zazwyczaj odbywają się w specjalnie przygotowanych salach, a niekiedy przyszli rodzice pobierają wcześniej naukę, uczęszczając do szkoły rodzenia. Rola mężczyzny w przypadku porodu rodzinnego ogranicza się do wsparcia psychicznego rodzącej, ewentualnie przecięcia pępowiny narodzonego dziecka.

Pępkowe

W czasie przebywania młodej matki wraz z nowo narodzonym dzieckiem w szpitalu, z okazji jego narodzin, część respondentów potwierdza funkcjonowanie zwyczaju wyprawiania tzw. „pępkowego”, czyli spotkania, podczas którego ojciec dziecka stawia alkohol i świętuje z teściem, rodziną, a niekiedy również męską częścią przyjaciół w celu „opicia” zdrowia dziecka. Niektórzy twierdzą, że jest to zwyczaj stosunkowo nowy i jest on jedynie domeną mężczyzn.

„To mężczyzna- ojciec spotyka się w gronie najbliższych, najbliższych swemu sercu, i znajomi, przyjaciele i teść zaprasza ich. Zarówno w domu, jak i w kawiarniach, restauracjach”.

Respondenci, choć nieliczni, potwierdzają, iż, za drowie nowo narodzonego wnuka czy wnuczki, powinni wypić także dziadkowie, według klucza podobieństwa, czyli kiedy urodziła się dziewczynka, jej zdrowie opijają babcie, natomiast w przypadku chłopca- dziadkowie. Dawnym zwyczajem, o którym pisze Treder była uczta przy łóżku kobiety w trakcie połogu, bądź w pobliskiej karczmie- tak zwana „goła nóżka”

Autorka: Alicja Janiak
Na podstawie: A. Janiak– Zwyczaje i obrzędy rodzinne, zawodowe i sąsiedzkie w: Niematerialne dziedzictwo kulturowe Pomorza Wschodniego. Praca zbiorowa pod red. Anny Kwaśniewskiej, Gdańsk, 2017 oraz analizy materiałów zebranych w trakcie badań etnograficznych przeprowadzanych w latach 2015 i 2016 na terenie Pomorza Wschodniego

Artykuł Zwyczaje rodzinne wśród współczesnych mieszkańców Pomorza Wschodniego- Narodziny dziecka pochodzi z serwisu Muzeum Edukacja.

Zwyczaje i obrzędy rodzinne obejmują szereg praktyk i działań o charakterze społecznym, religijnym oraz magicznym związanym z cyklem życia człowieka – od momentu narodzin, poprzez dorosłość, aż do śmierci. Pierwsza grupa, omawiana w artykule, obejmuje nakazy, zakazy i wierzenia dotyczące kobiet w ciąży. Kolejnymi są zwyczaje związane z narodzeniem dziecka, jego ochroną i początkowym okresem dzieciństwa. Dział zwyczajów związany z dorosłością dotyczy przede wszystkim kwestii związanych z weselem, zaś cykl życia człowieka kończy śmierć i zwyczaje pogrzebowe.

Czas ciąży to okres szczególny, zarówno dla samej kobiety, przyszłej matki, jak i najbliższej rodziny, w której funkcjonuje. Dawniej, szczególnie ważna była pierwsza ciąża, która stanowiła pewnego rodzaju test czy kobieta sprawdzi się w swojej roli przyszłej matki.  Kobieta ciężarna podlegała i również dzisiaj podlega, według wskazań wielu respondentów, pewnym zakazom i nakazom. Wiele z nich związanych jest z troską o nią samą, a przede wszystkim o dziecko, które nosi w sobie. Do kobiety w ciąży coraz częściej podchodzi się z większą przychylnością i dbałością, na przykład ustępując jej miejsca w kościele, kolejce czy autobusie.

Czego kobieta w ciąży robić nie powinna

Według części respondentów kobieta powinna w tym szczególnym okresie dbać o siebie, zdrowo się odżywiać, nie wolno jej palić papierosów ani spożywać alkoholu, nie powinna dźwigać czy wykonywać ciężkich prac. Ciężarna nie powinna również przebywać długo na słońcu, z obawy o wystąpienie plam na skórze, jednak ze względu na charakter życia na wsi, bardzo często jest to nieuniknione. Kobieta w ciąży nie powinna się denerwować, nie wolno również wchodzić z nią w sprzeczki, konflikty, kłótnie ani jej obmawiać czy odmawiać pomocy (np. pieniężnej pożyczki), co mogłoby się skończyć szkodami i niepowodzeniami w uprawach. Należy reagować na jej prośby, gdyż w przeciwnym razie może spotkać nas przykrość, a nasz dobytek może być zjedzony przez myszy. Wiele osób wskazywało na zakaz przechodzenia przez ciężarną pod linką (przede wszystkim z zawieszonym praniem), a także sznurkami, drabiną czy słupami oraz pomiędzy pędami ogórków (w ogrodzie), czy pomiędzy rowami, z obawy o zaplątanie się dziecka w pępowinę. Jedna z respondentek wskazała natomiast, że wchodzenie po drabinie może sprzyjać dziecku.

„No po drabinie chodziły młode w ciąży, to, że dzieci będą wysoko sięgać, czy na stanowiskach jakiś, czy gdzieś tam będą uczyć się dobrze”.  

Przeciw znamionom, bliznom, ślepocie…

Ciężarna,  z obawy przed zaplątaniem się dziecka w pępowinę, nie powinna także nosić łańcuszków na szyi czy pasków na brzuchu. Kobieta w ciąży nie powinna się bać, ani niczego przestraszyć, gdyż, jeżeli to nastąpi, a kobieta dotknie w tym momencie swojego ciała, na ciele dziecka, w tym samym miejscu może pojawić się znamię, czy tak zwana myszka, która może powstać również, kiedy ciężarna mysz zobaczy, czy jej dotknie. Wtedy kobieta powinna się złapać za miejsce na ciele stosunkowo bezpieczne, jak nogi czy pośladki. Ciężarna, również z obawy o blizny i znamiona dziecka, powinna uważać, aby się nie oparzyć czy zranić, nie powinna także patrzeć w ogień. Kobiecie w ciąży nie wolno spoglądać przez dziurkę od klucza ani zaglądać do studni, czy w dół, aby dziecko nie miało zeza. Nie powinna także chodzić po ciemku, aby dziecko nie było niewidome. Należy unikać farbowania włosów, aby dziecko nie miało ich rudych oraz obcinania włosów, aby dziecko było mądre. Kolejny zakaz, wskazany w trakcie badań dotyczy powstrzymywania się od kupowania wózka, łóżeczka czy ubranek dla dziecka, przed jego urodzeniem, z obawy, iż dziecko może urodzić się chore lub martwe. Ciężarna powinna także unikać oglądania filmów drastycznych, ze scenami okrucieństwa i przemocy, gdyż cechy negatywne mogą udzielić się potomkowi. Nie powinna również sięgać po przedmioty sama, tylko prosić o pomoc, gdyż w przeciwnym razie, w przyszłości, dziecko może kraść.

Ciąża a funkcje rodzinne

Kobieta w ciąży podlega również pewnym regułom związanym z obrzędami rodzinnymi, jak chrzest czy pogrzeb. Ciężarna nie powinna być matką chrzestną, aby nie prowokować kłopotów i nieszczęść, chorób, a nawet śmierci jednego z dzieci. Znane niegdyś w Polsce zwyczaje dotyczące zakazu przybywania ciężarnej przy zmarłym również zostały wskazane przez rozmówców w trakcie badań. Dawniej, kobiecie ciężarnej nie wolno było myć i ubierać zmarłego, czuwać przy zmarłym, ani przyglądać się nieboszczykowi. Mogło to grozić ciężką, nawet śmiertelną chorobą, dziecko mogło też w pewien sposób przenieść na siebie cechy nieboszczyka, urodzić się z szarą, zielonkawą skórą, mieć ciągle przymknięte oczy, być ospałe lub niemrawe. Respondenci wskazali, iż ciężarna nie powinna brać udziału w pustych nocach, ani w pogrzebie, widzieć czy dotykać nieboszczyka. Kobieta w ciąży nie powinna także oglądać osób chorych, brzydkich czy niedołężnych.

Chłopiec, czy dziewczynka?

Kolejna grupa zagadnień poruszanych w trakcie badań dotyczyła wróżenia na temat płci dziecka. Wiele osób wskazało, iż po wyglądzie ciężarnej można wskazać na płeć potomka. Kobieta, która wygląda dobrze, a nawet pięknieje w ciąży najprawdopodobniej może spodziewać się chłopca, natomiast ta, która traciła urodę, jej cera staje się matowa, brzydka, pojawiają się na niej plamy i wypryski – dziewczynki.  Także po wyglądzie brzucha ciężarnej można określić płeć dziecka. 

„Jak wysoko w ciąży chodzi, wysoko ma brzuch, to mówili, że na syna, a na córkę nisko się nosiło, brzuch opuszczony był”.

Również ruchy dziecka w łonie matki mogły świadczyć o jego płci.

„Jak się ruchy zaczynały – to w którym boku, jeśli w lewym to chłopak, jeśli w prawym boku, to na dziewczynkę”.

Kolejna grupa wyrokowania na temat płci dziecka dotyczyła apetytu oraz zachcianek jakie posiadała kobieta w ciąży na konkretne grupy produktów. W przypadku większego apetytu na produkty o smaku słodkim kobieta może spodziewać się dziewczynki, zaś apetyt na smak gorzki (np. piwo) mógł wskazywać na posiadanie chłopca. Jedna z respondentek podała natomiast :

„Jak na kiszone chłopak, na ostre dziewczynka.”

Autorka tekstu: Alicja Janiak

Na podstawie: A. Janiak– Zwyczaje i obrzędy rodzinne, zawodowe i sąsiedzkie w: Niematerialne dziedzictwo kulturowe Pomorza Wschodniego. Praca zbiorowa pod red. Anny Kwaśniewskiej, Gdańsk, 2017 oraz analizy materiałów zebranych w trakcie badań etnograficznych przeprowadzanych w latach 2015 i 2016 na terenie Pomorza Wschodniego

Artykuł Zwyczaje rodzinne wśród współczesnych mieszkańców Pomorza Wschodniego- Zakazy i nakazy dotyczące kobiety w ciąży pochodzi z serwisu Muzeum Edukacja.

Chleb św. Agaty cz.3 Słowianie

^{Z cyklu „opowieści o chlebie” na rok Piekarczyka}

Święcenie chleba w Polsce wg. Adama Fischera

Adam Fischer, czołowy etnograf polski w 1925 w Kalendarzu Rolnika Polskiego opublikował ciekawy artykuł o zwyczaju święcenia chleba i soli w dzień św. Agaty. 

W Polsce nie od razu święconą chleb w takiej formie jak dziś. Rytuał Piotrowski z 1621 roku wspomina, że najpierw błogosławiono owoce, a potem dopiero wodę i chleb. Nad wodą i chlebem kapłan miał odmawiać modlitwę, by te stały się skuteczne w walce z ogniem, żeby wrzucone do szalejącego pożaru, tłumiły najbardziej szalejące płomienie. Według Fischera zwyczaj rozprzestrzenił się na kraje Europejskie w dzięki katańczykom, którzy piekli w ten dzień małe placki, święcili je w kościele i rozsyłali w dalekie strony.

Z obszarów Polski Fischer wymienia, że prócz wody i chleba święcono również sól, obrączki i chustki i karteczki z wspomnianą łacińską sentencją. Te wszystkie miały być środkami przeciwko chorobom i pożarom. Co ciekawe Fischer zauważa, że nie jest to przypadek co się świeci w ten dzień. Sól miała moc oczyszczania, zwalczania złych mocy i ochrony przed demonami. Wrzucało się ją do nowo powstałej studni, do sprzedawanego mleka albo dawało się krowie po ocieleniu się. Fischer buduje ciekawą hipotezę mówiącą, że sól święci się po to, żeby poświęcić wodę, wodę natomiast świeci się po to, żeby poświęcić chleb. Autor zauważa, że w rytuale piotrowskim na pierwszym miejscu pod względem ważności był chleb natomiast w kulturze ludowej na pierwsze miejsce wysunęła się właśnie sól. Autor nadmienia, że ta hierarchia ważności mogła być pozostałością po pogańskich obrzędach karmienia ognia. Agata miała tu występować jako duch opiekuńczy domostwa. 

Chleb rozwieszano w różnych miejscach domu, jeśli pojawił się ogień, należało go wziąć i obnieść wokoło miejsca, gdzie wybuchł pożar, a na koniec wrzucić go do ognia. Wierzono, że chleb taki pomoże w tym, by ogień się nie rozprzestrzenił na inne domostwa. Górale szczawniccy mieli chleb ten święcić kilkukrotnie. Wierzono, że każde kolejne święcenie sprawi, że chleb nabierze jeszcze więcej mocy. Podobno najskuteczniejszym był święcony dziewięciokrotnie. W Krakowie jeszcze w połowie 19 wieku w kościelni roznosili po domach poświęcone bułeczki.

Nowa Księga Przysłów Polskich, red. Krzyżanowski:

Według Nowej Księgi przysłów Polskich pod reg. Krzyżanowskiego, istnieje wiele przysłów związanych z tym dniem. Najpopularniejsze przysłowia odnosiły się do chleba i soli mających ochronić domostwo przed pożarem: Chleb (sól) św. Agaty, od ognia strzeże chaty; Gdzie święta Agata, bezpieczna tam chata; Agata była też dniem, kiedy miało się znacznie ocieplać świadczą o tym przysłowia: Na świętą Agatę, odejmuj zagatę (zagata były to środki mające na celu „ogacanie”, czyli ocieplanie chaty na zimę). Mówiło się w związku z tym, że po świętej Agacie, widzimy muchy w chacie. Świętej Agaty, uschną szmaty; Po świętej Agacie wyschnie bielizna na płocie; Na świętą Agatę wysuszysz na słońcu szmatęNa świętą Agatę miały pojawiać się pierwsze jaskółki: Święta Agata wyrzuca jaskółkę z błota. Należy tu nadmienić, że w wierzeniach ludowych istniało przekonanie, że jesienią jaskółki zapadają w zimowy sen ukrywając się w błocie. Wiosną natomiast, na świętą Agatę miały się budzić i z tego błota wylatywać. 

Agafia Karownica (Агафья Коровница), czyli święta od krów

Na Rusi dzień ten upływał pod innym znakiem niż na zachodzie. Był to dzień, w którym najwięcej uwagi poświęcano krowom. Wtedy to zwierzęta te zaczynały cielenie się. W chudszych latach zaczynało się kończyć siano w oborach i istniało niebezpieczeństwo zarazy bądź pomoru bydła. Wierzono, że w tym dniu pojawia się tzw. „śmierć krowy” (Коровья смерть). Istota zjawić się mogła pod różnymi postaciami: kota, kobiety, krowy, koguta bądź innego stworzenia. Ażeby uchronić bydło przed pomorem rozpalano ogień, przepędzano bydło różnymi dziwnymi miejscami, ale i (co czyniono w dzień Agafii) wykonywano rytualną orkę.

Rytualna orka w dzień Agafii to zabieg polegający, na symbolicznym zaprzęganiu wdowy do pługa. Kobieta miała wykonywać jedną bruzdę wokół jakiegoś obszaru, który miał być chroniony- najczęściej wokół wsi. Wierzono, że tak zrobionej bruzdy nie jest w stanie przekroczyć sam diabeł. Obrzęd ten znany był już w starożytności. Według legendy Romulus zaznaczył w ten sposób granice, gdzie będą przebiegały mury miejskie Rzymu. Na gruncie słowiańskim wykonywano rytualne orki w dwóch celach- albo żeby uchronić wieś przed epidemią albo pomorem krów. 

Większość zabiegów a dzień Agaty miała spowodować, że krowy będą zdrowe i nie będą umierały, dlatego rozkładano chleb w czterech rogach obory i sprzątano ją rytualnie. Robiono to w nieco odmienny sposób. Wykorzystywano stare łapcie zrobione z łyka, nasączone dziegciem i nimi tarto podłogę. 

Opracowano na podstawie:

Adam Fischer, „Sól św. Agaty” w: Kalendarz Rolnika Polskiego Zastosowany do Potrzeb Rolnictwa na Rok Pański 1925

Krzyżanowski, Nowa księga przysłów polskich, PIW 1969

Wioleta Rudzka

Artykuł Chleb św. Agaty cz.3 Słowianie pochodzi z serwisu Muzeum Edukacja.

Chleb św. Agaty cz. 2

^{Z cyklu „opowieści o chlebie” na rok Piekarczyka}

Kult na zachodzie

Najwcześniejsza wzmianka o błogosławieniu chleba w dzień św. Agaty pochodzi z 1466 roku. Słynny kaznodzieja Geiler von Kaysersberg (1445-1510) z Bazylei, jako pierwszy wspomniał o chlebie, jako o lekarstwie na ogień.

Według słownika zwyczajów niemieckich, święta Agata uchodziła również w niektórych regionach za patronkę piekarzy. Dlatego nierzadko (gdzieniegdzie do dziś) kapłan czy pastor sam przychodził do piekarni święcić pieczywo przeznaczone na obchody święta. W świątyniach tradycyjnie święcono bułki, które później wykorzystywano do licznych ochronnych celów. Pieczywo dawało się bydłu, szczególnie przy ocieleniu, rozkładano je w stajniach i oborach, wieszając na ścianach. Chleb miał ochraniać przed pożarem i szkodnikami. Wierzono, że chleb świętej Agaty nigdy nie pleśnieje, chyba, że ma umrzeć ktoś z rodziny. Przechowywanie pieczywa w domu chroniło jego mieszkańców przed głodem. Miał mieć też niesamowite właściwości – jeśli ktoś we wsi się utopił wrzucano chleb do wody. Miał zatrzymywać się i stać nieruchomo nad miejscem, gdzie leży topielec. Miał być też lekiem na samotność dla dzieci, które wyjeżdżają za granice. Traktowano go jako amulet w niebezpiecznych podróżach. Dawano też służbie jako “Einstandsbrot”, czyli chleb powitalny na rozpoczęcie pracy w danym gospodarstwie. Miał moc ochrony przed duchami i czarownicami, chorobami i najróżniejszymi dolegliwościami, szczególnie gorączką.

Z Europy zachodniej znamy kilka kształtów tego pieczywa. W Szwajcarii popularne są „pierścienie Agaty” (Agatha-Ringli). Są to okrągłe plecione krążki o średnicy 15 cm., bardzo często nacinane w nieregularnych kształtach na pamiątkę męczeństwa dziewczyny. Krążki wiesza się przy drzwiach bądź na ścianie na wstążce lub sznurku. Czasami zjada się je na śniadanie lub podaje bydłu. Piekarze mają ścisły zakaz robienia z nich bułki tartej – jeśli taki chleb zostanie należy go spalić.

Robi się też bułki nacięte w kształcie krzyża. Z terenów południowej Francji znane są bułeczki w kształcie piersi. W Szwajcarii spotkać można było pieczywo w kształcie krzyża. do dziś kultywuje się ten zwyczaj np. w piekarni Schwyter w Sankt Gallen.

Etykiety św. Agaty

Wśród niemieckich zwyczajów znajduje się zwyczaj sprzedawania etykiet z łacińską modlitwą i wizerunkiem św. Agaty. Niekiedy takie etykiety dołączano do chleba bądź nawet zapiekano w bułce. Zwyczaj ten opiera się o pewną legendę. Otóż według Adama Fischera legenda mówi, że po śmierci Agaty anioł miał włożyć do jej trumny kartkę z napisem: „Mens sancta, honor im Deum voluntarius et redemptio — tzn.: „myśl święta, dobrowolna cześć Bogu i zbawienie“. W Katanii możemy znaleźć w wielu miejscach akronim MSSHDEPL (znaczący: „Mentem sanctam, spontaneam, honorem Deo et patriae liberationem”). Sentencja dodaje, że Agata obroniła swój kraj. Z czasem do wyżej wymienionych słów do etykiet dodano modlitwę o ochronę przed pożarem: „Ignis a laesura protege nos, o Agatha pia”. Etykiety takie umieszczano w nadprożach, na ścianach, bądź też noszono przy sobie, były one święcone przez kapłanów 5 lutego.

Takie etykiety można obejrzeć tutaj (https://de.wikipedia.org/wiki/Agathazettelt) 

NOPAQVIE

Przy okazji warto nadmienić, że na fasadzie katedry w Katanii widnieje jeszcze jeden akronim „NOPAQVIE” zamieszczony w 1736. Wiąże się z nim pewna legenda. W 1231 roku Fryderyk II wracając z kampanii niemieckiej do królestwa Sycylii stwierdził, że powstał tam bunt i chcąc go zdusić postanowił zniszczyć kilka nieposłusznych miast. Jednym z nich miała być Katania. Mieszkańcy dowiedzieli się o niebezpieczeństwie i postanowili zaprosić władcę na ostatnią mszę świętą. Okazało się, że we wszystkich dostępnych modlitewnikach pojawił się napis NOPAQVIE. Jeden z benedyktynów objaśnił co znaczą litery: „Noli offendere Patriam Agathae quia ultrix iniuriarum est”. Była to groźba, która mówiła o tym, że nie można obrażać kraju świętej Agaty, gdyż ona zemści się za każdą niesprawiedliwość. Władca odstąpił od zemsty i na pamiątkę tego wyryto ów napis.

Opracowano na podstawie:

Hoffmann- Krayer Eduard, Handwörterbuch des deutschen Aberglaubens Bd 1, 1930

https://obc.opole.pl/dlibra/publication/13565/edition/12541/content

Informacja o inskrypcjach z Katanii: https://italiannotes.com/cathedral-of-catania/

Wioleta Rudzka

Artykuł Chleb św. Agaty cz. 2 pochodzi z serwisu Muzeum Edukacja.

^{Z cyklu „opowieści o chlebie” na rok Piekarczyka}

Chleb św. Jerzego w Polsce

Obchody dnia św. Jerzego (23 kwietnia) w tradycji ludowej łączą się z pierwszym wypasem bydła. Małżeństwo Kubiaków, w swojej książce „Chleb w tradycji ludowej”, opisuje zwyczaje z terenów huculszczyzny. Według ich relacji gospodyni piekła ten chleb już w okresie Bożego Narodzenia. Wkładała do niego resztki potraw spożytych podczas świąt, dodawała mąki ugniatała i piekła. Powstawał dosyć duży bochen. W dzień świętego Jerzego łamała go, dodawała nieco popiołu z ogniska, kwiatów jaskru, potłuczonych skorupek z pisanek, trochę soli, a następnie wszystko zalewała wodą. Taką papkę dostawało bydło po to, zwiększyć mleczność, ochronić przed robactwem i gadami.

Etnografowie przywołują także opis pewnych rytualnych zabiegów. Z rana gospodarze nakrywają stół białym obrusem, kładą na nim jasny okrągły bochenek chleba, stawiają solniczkę wypełnioną solą i odmawiają modlitwy. Następnie gospodarz bierze obraz św. Jerzego i świecę, gospodyni zaś chleb i sól. Następnie oboje obchodzą dookoła swoje bydło mówiąc „Święty Jerzy, ojcze, zdajemy na twoje ręce nasze bydełko i prosimy, obroń je od zwierza lutego, od człowieka złego.” Tego dnia na wielu terenach szczególnie na wschodzie – uprawiano magię pobudzające zboże do wzrostu – zakopywano w czterech rogach pola kość z poświęconej szynki wielkanocnej i skorupki pisanek. Na polu spożywano uroczyste śniadanie a resztki zakopywano. Na Polesiu według „Kultury Ludowej Słowian” Kazimierza Moszyńskiego, miejsca pod zasiew obchodzi się z korowajem śpiewając ” gdzie korowaj chodzi, tam żyto rodzi” Według pieśni białoruskich święty Jerzy jest on opiekunem pól. Wierzono, że posiada klucze otrzymane od Boga i otwiera nimi ziemię by ta rodziła rośliny.

Bułgaria- chleb pasterski

Ciekawe tradycje związane z dniem św. Jerzego pochodzą z Bałkanów, szczególnie kultywowanych w Bułgarii. W wielu rejonach panuje przekonanie, że rok dzieli się na porę letnią i zimową. Okresy te wyznaczają dwa święta- św. Jerzego (23 kwietnia) i św. Dymitra (26 października). Świętych tych nazywa się nawet braćmi, którzy rozdzielają rok. Uroczystości kwietniowe prowadzą do wyczekiwanego czasu ciepła, urodzajów i możliwie obfitych plonów. W wielu rejonach był to też czas, kiedy rozliczano się z służbą, uczniami czy pasterzami. Na Jerzego przyjmowano nowych a na Dymitra ich odprawiano.

Woda w tym dniu była niesamowicie ważna. Popularne wierzenie mówiło, że każda kropla deszczu w tym dniu jest jak złota moneta- deszcz miał zapewnić płodność i urodzaj. Z tego względu myto się w deszczówce, chodzono lub kładziono się na rosie a starsze kobiety robiły bukieciki i nimi kropiły całe obejścia. Wierzono, że dzięki tym zabiegom można odzyskać zdrowie, pozbyć się bólu pleców, a kobiety bezdzietne mogą zajść w ciążę. Dzieci wybudzano rano uderzając je zieloną gałązką pokrzywami lub spryskując wodą.

Chleb zwany pasterka (овчарник) przedstawiał postać pasterza, owcę, lub laskę pasterską. Wyrabiało się go używając tak zwanej wody kwiatowej, którą sporządza się poprzez zamaczanie w niej różnych roślin (patecznik leśny, wilczomlecz, bodziszek). Wierzono, że wszystkie rośliny w tym dniu nabierają maksymalnych mocy. Podczas wyrabiania chleba resztki ciasta zdrapywało się srebrną monetą. Chleb dostawały również owce.

Sant Jordi – kataloński chleb patriotyczny

Święty Jerzy jest patronem Katalonii, stąd jego święto jest jednym z najważniejszych dni w roku. 23 kwietnia jest uznawany za święto zakochanych. Kobiety dostają kwiaty- głównie czerwone róże, same natomiast odwdzięczają się ukochanym książką. Zwyczaj ten sięga 15 wieku, kiedy w Barcelonie odbywał się tradycyjny targ róż. Tego dnia była uroczysta msza, po której każda kobieta dostawała różę z kłosem pszenicy, co miało symbolizować płodność i namiętność. Pomysł wręczania książki jest nowy – powstał w XX wieku.

Pewnego dnia w latach 80 XX wieku, zaproponowano piekarzowi Eduard Crespo de Fleca Balmes z Barcelony, żeby wymyślił chleb, który upamiętniłby to ważne dla Katalończyków święto. Piekarnia, której był właścicielem została założona w 1908 przez jednego z jego przodków i cieszyła się dużą popularnością. Zakładano, że wyrób opracowany przez rzemieślnika trafi na lokalne rynki zbytu, w rezultacie chleb stał się jednym z symboli tego święta w całej Katalonii. Receptura na chleb Sant Jordi została opracowana przez niego niedawno, bo w 1988 roku. Na lokalnych rynkach istniało już wiele słodkich wypieków, Eduard postawił więc na ostry i słony smak. Chleb ma w przekroju dwie warstwy- żółtą i pomarańczową. Te barwy mają odzwierciedlać żółto- czerwone pręgi na fladze katalońskiej. Chleb nie jest sztucznie barwiony, piekarze wykorzystują do jasnej barwy ser Formatge de Maó, natomiast do ciemnej tradycyjną kiełbasę sobrasadę. Autor chciał, by wykonanie chleba było proste i by mógł go upiec każdy. Składniki miały być tanie i łatwo dostępne. W następstwie dzieła barcelońskiego mistrza, powstały liczne wariacje słodkich ciast sygnowane właśnie katalońską flagą.

Wioleta Rudzka

Artykuł Chleb świętego Jerzego pochodzi z serwisu Muzeum Edukacja.

Agata i jej piersi, czyli o nietypowych „ponętnych” wypiekach

^{Z cyklu „opowieści o chlebie” na rok Piekarczyka}

Życie świętej Agaty

Święta Agata urodziła się na Sycylii w portowym mieście Katanii około 235 roku w rodzinie rzymskich notablów i zarazem wyznawców Chrystusa. Jej imię pochodzi od greckiego słowa „αγαθος” (dobry, szlachetny). Jako urodziwa i bogata dziewczyna była obiektem pożądania wielu mężczyzn. Sama natomiast, będąc gorliwą chrześcijanką, postanowiła złożyć śluby czystości i nie wchodzić w związek małżeński. O jej rękę bardzo zabiegał rzymski prefekt Katanii- Kwincjan, Agata jednak w zgodzie z własnymi przekonaniami stanowczo odrzuciła jego zaloty, co spotkało się z bardzo ostrą reakcją zakochanego. 

Okazją do zemsty na dziewczynie stał się edykt cesarza Decjusza z 250 roku, nakazujący składanie ofiar bogom rzymskim na terenie całego Imperium. Cesarz chciał przywrócić tradycyjną rzymską pobożność, co stało się przyczyną prześladowań chrześcijan. Kwincjan oddał Agatę pod opiekę Afrodyzji- właścicielki domu publicznego, która miała przekonać chrześcijankę do zmiany poglądów. Tak się jednak nie stało. Po 30 dniach Afrodyzja zrezygnowała ze swoich zabiegów oświadczając namiestnikowi, że dziewczyny nikt przełamać nie zdoła. Agata ponownie trafiła przed jego oblicze po czym odbył się jej publiczny proces. Kwincjan był w nim zarówno oskarżycielem jak i orzekającym o winie. W „Żywotach Świętych Pańskich na wszystkie dnie roku” Piotra Skargi mamy opis dialogu świętej z namiestnikiem. Na jego podstawie rysuje się nam obraz Agaty jako dziewczyny odważnej, a nawet używając kolokwializmu „pyskatej”. Według autora oskarżona miała oświadczyć, że pochodzi z rodu szlacheckiego, na co Kwincjan zarzucił jej zadawanie się z chrześcijanami, będącymi w większej mierze ludźmi z niższych sfer, nierzadko niewolnikami. Agata natomiast stwierdziła, że prawdziwe szlachectwo daje przynależność do Chrystusa. Kwincjan odpowiedział, że młoda chrześcijanka tym stwierdzeniem sugeruje, że rzymianie utracili swój szlachecki stan będąc wyznawcami swojej starożytnej religii. Agata potwierdziła przypuszczenia Kwincjana i dodała publicznie, że Rzymianie kłaniają się jedynie „bryłom z kamieni”. Agata ośmieszyła go jeszcze bardziej stwierdzając z uśmiechem: „podobałoby ci się, gdyby małżonka twa była Wenerą, a ty byłbyś równy Jowiszowi”, co wprawić miało w szał namiestnika. Policzkując ją ostatni raz upomniał, by złożyła hołd rzymskim bóstwom, na co Agata stwierdziła: „sam się swych bogów wstydzisz, a mimo to mnie każesz się im kłaniać”. Kwincjan wydał ją na tortury, podczas których nadal się nie ugięła. Na koniec widząc jej zatwardziałość kazał odciąć jej piersi. Następnie wrzucono ją do więzienia, by tam, wykrwawiając się dokonała, swojego żywota. W nocy jednak stał się cud i do Agaty przyszedł św. Piotr nakładając na jej ciało maści. W efekcie jej ciało zostało uleczone. Święty miał wypełnić celę światłem i otworzyć się miały wszystkie zamki. Współwięźniowie uciekli, ona natomiast stwierdziła, że zostanie by nie narażać strażników na karę. Następnego dnia wściekły namiestnik kazał rozpalić ogień i wrzucić Agatę na żar, co oczywiście uczyniono. W tym momencie nadeszło trzęsienie ziemi i lud obecny przy egzekucji wymusił na prefekcie zakończenie tortur. Zdjęto świętą z żaru, ale ona zdążyła już tylko westchnąć do Chrystusa i umarła.

Według lokalnych legend Kwincjan w swej wściekłości postanowił po śmierci Agaty zemścić się na jej rodzicach i pozbawić ich majątku. W tym celu udał się do ich domostwa. W drodze uległ jednak wypadkowi i utonął w rzece Simeto. Mówi się, że w nocą z 4/5 lutego nadal można słyszeć jęki dobiegające z rzeki, wzywające imię Agaty.

Rok po tym wydarzeniu wybuchła Etna. Ku Katanii zaczęła płynąć lawa. Chrześcijanie wzięli z grobu świętej welon, którym była okryta i obeszli z tym welonem mury miejskie. Lawa natychmiast miała się zatrzymać, co uznano za cud. W związku z tym, że jest ona ofiarą tortur ogniowych, Agata stała się patronką zawodów, które mają styczność z tym żywiołem. Modlili się więc do niej ludwisarze, kowale, odlewnicy, giserze, kominiarze, a gdzieniegdzie strażacy i piekarze. Prócz tego zwracają się do niej kobiety karmiące lub te, które utraciły swe piersi w wyniku operacji.

Kult świętej w Katanie 

W 1040 roku bizantyjski generał Giorgio Maniace, w wyniku walk zbrojnych, wywiózł relikwie świętej z Katanii do Konstantynopola. W 1126 r. Dwóch żołnierzy armii bizantyjskiej, Gisliberto i Goselmo, wykradło je, aby oddać je w ręce katańskiego biskupa. 17 sierpnia tegoż roku relikwie uroczyście powróciły do macierzystej katedry. Od tego czasu notuje się regularne obchody święta św. Agaty.

Wzmianki o rozbudowanym ceremoniale sięgają roku 1522, kiedy to ksiądz Alvaro Paternò odnotował przebieg kilkudniowej procesji. Ceremonie rozpoczynały się pierwszego lutego mszą w katedrze. Trzeciego lutego odbywała się bardzo istotna uroczystość ofiarowania wosku. Uczestniczyły w niej władze i organizacje z wszystkich warstw społecznych. W pochodzie brało udział 30 korporacji i każda z nich niosła w ofierze swoją świecę wotywną. Dziś podczas święta przez miasto przechodzi orszak z jedenastoma świecznikami, mającymi symbolizować 11 średniowiecznych gildii. Każda z tych konstrukcji waży 400-900 kilogramów. Barokowe świeczniki wykonane są z drewna, bogato rzeźbione i pozłacane.

Czwarty lutego był dniem procesji z relikwiami świętej. Do przewożenia relikwiarza w postaci popiersia Agaty wykorzystywano (i nadal wykorzystuje się) tzw. „fercolo”. Jest to rodzaj pojazdu, którym w starożytności przenoszono wizerunki bóstw, bądź też szczątki poległych żołnierzy. Owa machina pochodzi z 1519 roku, została skonstruowana przez Vincenzo Archifela i używana jest do dziś.

Pątnicy z relikwiarzem obchodzili zewnętrzne mury miasta. Starano się unikać wąskich uliczek miejskich z uwagi na licznie zebrany tłum. Relikwiarz niosło łącznie ok. 180 mężczyzn. Był to pochód pokutny więc osoby te, zwane „nagimi”, chodziły boso, a ich ciała owinięte były tkaniną. Od XVII pokutnicy noszą tradycyjny strój- białą bawełnianą tunikę zwaną „saccu”, oraz czarną aksamitną czapkę „scurzitta”. Wokół talii obwiązany mają sznur, białe rękawiczki i chustki.

Obchody kończyła msza odprawiana przez biskupa 5 lutego po nieszporach. Szacuje się, że w trzydniowych obchodach święta Agaty przez ulice miasta przetacza się około miliona osób.

Minne di Sant 'Agata- ciastka w kształcie piersi św. Agaty

Nieodłącznym elementem związanym z świętem Agaty jest pieczenie ciastek w kształcie piersi.

To okrągłe biszkoptowe ciastka, nasączone likierem i wypełnione serem ricotta, kawałkami czekolady i owoców kandyzowanych. Z góry oblane są białym lukrem i wykończone kandyzowaną wiśnią. W innych regionach Sycylii ciastka o podobnym kształcie, ale o smaku marcepanu, znane są jako Minni di Virgini (piersi dziewic). Nie jest pewne skąd pochodzi deser. Włoski historyk Emanuele Ciaceri stwierdził, że początki wypiekania ciastek mogą wynikać z kultu Izydy w starożytnym Egipcie na jej cześć wypiekano takie specjały, by uczcić ją jako boginię matkę. Inną hipotezą jest to, że pochodzą od ciasta „Cassata”, które w Palermo pieczono już w X wieku. Słowo Cassata pochodzi od arabskiej nazwy miski, którą używano do przygotowania półokrągłego ciasta. W niektórych źródłach, mówi się, że wszystko zaczęło się od chlebków wypiekanych przez kobiety, bądź zakonnice, które święcono i rozsyłano bliskim i znajomym jako ochrona przed pożarami.

Słodkie pralinki w kształcie oliwek – Olivette di Sant’Agata

Prócz ciasteczek na straganach w Katanii sprzedawane są specjalne słodycze w kształcie oliwek. Jedna z legend głosi, że Agata uciekając przed swoim napastnikiem, przystanęła, żeby zawiązać sobie rzemyki u sandałów i nagle ujrzała dzikie drzewko oliwne. Drzewko miało pojawić się w cudowny sposób, dzięki temu Agata mogła schronić się pod nim i nieco pożywić jego owocami. Inna wersja tej legendy głosi, że drzewo miało wyrosnąć cudownie w celi, gdzie przebywała głodna i osłabiona święta.

Opracowano na podstawie:

„Żywoty Świętych Pańskich, opracowane podług ks. Piotra Skargi, O. Prokopa i O. Bitschnaua“, Mikołów — Warszawa. Nakładem Karola Miarki 1910 r.

Encyklopedia Katolicka, TN KUL, Lublin 1989 r.

Strona organizatorów festiwalu w Katanii: https://www.santagatacatania.it/en/la-storia-sant-agata

Adam Fischer, „Sól św. Agaty” w: Kalendarz Rolnika Polskiego Zastosowany do Potrzeb Rolnictwa na Rok Pański 1925

Wioleta Rudzka

Artykuł Agata i jej piersi, czyli o nietypowych „ponętnych” wypiekach pochodzi z serwisu Muzeum Edukacja.

Paska

^{Opowieści o chlebie na rok Piekarczyka}

Rok 2021 upłynie nam w cieniu wydarzeń sprzed pięciuset lat, kiedy odważny czeladnik piekarski
uratował Elbląg przed najazdem krzyżackim. Statua tego dzielnego chłopca z łopatą w ręku od lat
uśmiecha się do nas spod Bramy Targowej. Piekarczyk uratował nasze miasto nie tylko dzięki swojej
odwadze, ale i dzięki temu, że codziennie, kiedy miasto jeszcze spało, w myśl zasady, że „do chleba
rano wstawać trzeba”, szedł wypełniać swoje obowiązki.
Chcemy w tym roku zaprosić państwa na etnograficzne opowieści o chlebie. Na łamach naszego
bloga będziemy prezentować różne zabytki muzealne związane z procesem powstawania chleba;
poznamy chleby popularne zarówno w naszym regionie jak i ciekawe wypieki obrzędowe z wielu
zakątków świata, poznamy wiele przysłów i wierzeń związanych z chlebem. Zapraszamy do śledzenia
naszego bloga.

Popularną tradycją w okresie wielkanocnym było przygotowywanie świątecznego pieczywa. Chleby
te pieczono na bogato, dodawano do nich suszone owoce, mięso, jajka i inne dodatki sprawiające, że
pieczywo to stanie się wykwintne i godne tego najważniejszego w roku dnia.
Najbardziej popularny wśród Słowian wschodnich był chleb o nazwie „Paska”. Dziś pieczony przede
wszystkim na Ukrainie, Białorusi, Słowacji i Gruzji, nie brak go na wschodnich rubieżach naszego
kraju. Chleb ten pod tą nazwą znany jest także w południowej Rosji. W centralnej i północnej jest on
nazywany „Kulich” a termin „paska” lub „pascha” stosowane jest w odniesieniu do deseru
zrobionego z twarogu w kształcie ściętej piramidy.

Ukraińskie paski przygotowywano w Wielki Czwartek. Przyjęło się, że w Wielki Piątek ciast się nie
piecze. W Polsce w niektórych regionach czy wsiach było to dozwolone. Generalnie jednak, Wielki
Piątek był dniem zakazanym, ponieważ traktowano go tak samo jak dzień śmierci członka rodziny. W
dzień taki prócz zasłaniania luster i zakazu zabijania zwierząt nie można było właśnie piec chleba.
Złamanie zwyczaju skutkować mogło suszą dla całej wioski. Jeśli złapało się jakąś gospodynię na
pieczeniu chleba w ten dzień, należało za karę wrzucić jej dzieżę do jakiegoś pobliskiego stawu.
Ważne było, ażeby nie piec przed Niedzielą Palmową, bo wróży to pleśnienie chleba przez cały rok.
Z przekazów I.K. Kubiaków wiemy, że paskę robiono z mąki pszennej żytniej lub gryczanej częściowo
na drożdżach częściowo na zakwasie. Z wierzchu smarowano słoniną Czasami do ciasta dodawano
szafran imbir i liście bobkowe. Natomiast ukraińskie paski były inne. Zawierały mleko, jajka, cukier i
inne dodatki ulepszające smak i wygląd. Takie ciasto było dosyć ciężkie i tłuste, a więc bardzo długo
należało je wygniatać. W tradycyjnych przepisach wykorzystywało się swojskie i najlepszej jakości
jajka w dbałości o to, ażeby ciasto miało bogaty- żółty kolor. Współcześnie dekoruje się paski białym
lukrem, ale jak mawiają, te „białe głowy” to moda ostatnich dziesięcioleci, a tradycyjnie
powierzchnię pokrywa się cienką warstwą białka. Co ciekawe na Ukrainie nie robi się jednej paski.
Małą paskę otrzymywał każdy z domowników, natomiast do kościoła robiono dużą- oddzielną i
przepełnioną najpiękniejszymi ozdobami.

Pieczenie odbywało się w określonym porządku. Na Ukrainie w dniu pieczenia pilnuje się ciszy.
Starają się, żeby nikt nie robił hałasu, niczym nie pukał, żeby nie doprowadzić do żadnej kłótni.
Państwo Kubiak wspominają, że kobiety bacznie pilnowały, żeby żaden mężczyzna nie kręcił się po
kuchni w czasie przygotowania paski. Najczęściej więc po prostu zamykały drzwi. Jeśli gospodarz
zajrzałby do dzieży ciasto by nie wyszło, jeśli natomiast zajrzał by do pieca- posiwiałyby mu wąsy.
Dekorację stanowiły nalepy chlebowe w kształcie warkoczy układanych w krzyże, dodawano do
ozdób różne ptaszki tj. kukułki czy kaczuszki. Kubiakowie nadmieniają jeszcze gąski, szyszki i róże, w
nawiązaniu do chleba weselnego, co miało sprowadzić płodność i dostatek.

W karpackiej słynnej wsi Kryvorivnya odbywa się całonocne czuwanie, podczas którego święci się
pokarmy, które w poranek wielkanocny spożywa się zaczynając oczywiście od chleba z chrzanem.
Chrzan działa bakteriobójczo i ożywia żołądek po całonocnym poście. W naszej tradycji mówi się, że
chleb z chrzanem chroni przed bólem gardła w następnym roku.
Nasze święcenie odbywa się w Wielką Sobotę. Przed wejściem do kościoła kobiety prezentowały
swoje paski i sprawdzano, która jest najładniejsza- najbardziej rumiana i wyrośnięta. Brzydka i
popękana to wstyd dla rodziny. Jeśli wiele z chlebów będzie mocno przypieczonych, wróży to upalny
rok. W naszej tradycji paskę rozdzielano w poranek wielkanocny między domowników. Każdy nawet
zwierzęta (prócz kotki) dostawał kawałek.
Z terenów ukraińskich Karpat wiadomo, że zamiast normalnych koszy używano tam specjalnych
drewnianych pojemników, które wkładano do toreb zwanych „bisagi” „Бисаги”. Były to podwójne
worki przewieszane przez ramię. Z jednej strony wkładano chleb z drugiej wędliny i całą resztę.
Tradycja wożenia pokarmów do święcenia w tych workach wzięła się z tego, że górale zawozili
jedzenie do święcenia jadąc na koniach. Po zakończeniu obrzędu jeden z nich oddawał strzał i
wszyscy się zrywali, ażeby jak najszybciej trafić do domów. Kto pierwszy dotarł do swojego
domostwa, temu najlepiej będzie szło gospodarowanie w następnym roku. Oczywiście po takim
kłusie jedzenie nie tylko się mieszało, ale nierzadko gospodarz po prostu je gubił. Dlatego taka
odmienna forma świetnie się sprawdzała.

Zapraszam do obejrzenia filmiku (rosyjskojęzycznedo) pokazującego jak tradycyjnie przygotowywano paskę (badania terenowe Natalyi Fitsich na Ukrainie wschodniej).
https://www.youtube.com/watch?v=pTyHKuPxaB8

Oryginalne huculskie pudełka na paskę, w których wieziono chleb do kościoła.
https://galinfo.com.ua/news/pokazaly_unikalni_paskivnyky_gutsulshchyny_ta_pokuttya_342403.ht
ml

Źródła:

K. Moszyński, Kultura Ludowa Słowian, Kraków 1939 r.

I. K. Kubiak, Chleb w tradycji Ludowej, Warszawa 1981 r.

W. Hutchinson, Customs Of The World, London 1913 r.

Badania terenowe Natalyi Fitsich (autorki książki „Kult Przodków”) na Ukrainie wschodniej (https://prm.ua/ru/).

Artykuł Paska pochodzi z serwisu Muzeum Edukacja.